1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Downloaded from
YTS.MX
2
00:00:06,548 --> 00:00:09,467
Magandang umaga. Magpakilala ka.
Sabihin mo ang posisyon mo.
3
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
Official YIFY movies site:
YTS.MX
4
00:00:09,467 --> 00:00:10,719
Homero Gómez González.
5
00:00:10,719 --> 00:00:13,972
Municipal president
at commissioner ng El Rosario,
6
00:00:13,972 --> 00:00:16,016
lugar ng pinakamalaking
santuwaryo sa mundo.
7
00:00:34,075 --> 00:00:36,536
Matapos ang dalawang buwang paglalakbay,
8
00:00:36,536 --> 00:00:38,955
nakikita na natin silang nagliliparan!
9
00:00:38,955 --> 00:00:40,331
Mga nobya ng araw.
10
00:00:40,832 --> 00:00:42,292
Manlalakbay na paruparo.
11
00:00:42,792 --> 00:00:45,336
Pamana ng mundo.
12
00:00:45,336 --> 00:00:46,880
Mga kaluluwa ng patay!
13
00:00:47,380 --> 00:00:50,258
Bumisita kayo! Napakaganda nila!
14
00:00:53,386 --> 00:00:54,387
Tingnan n'yo!
15
00:00:55,388 --> 00:00:56,306
Ang ganda!
16
00:01:00,935 --> 00:01:03,229
Naglabas ng warrant
ang Michoacán Attorney General
17
00:01:03,229 --> 00:01:06,983
para sa pagkawala
ng aktibistang si Homero Gómez González.
18
00:01:06,983 --> 00:01:11,154
Huli siyang nakita noong Lunes
sa isang pulong sa bayan ng El Soldado.
19
00:01:11,154 --> 00:01:16,034
Pero ang kaso ni Homero ay isa sa 800
aktibistang nakatanggap ng mga pagbabanta.
20
00:01:16,034 --> 00:01:19,913
Ang kanyang pamilya, kanyang baryo,
at marahil ang mga paruparo,
21
00:01:19,913 --> 00:01:23,750
nais nilang malaman
ang nangyari kay Homero Gómez.
22
00:01:29,506 --> 00:01:32,717
Isa ito sa pinakamagandang
tanawin sa Earth.
23
00:01:32,717 --> 00:01:36,638
{\an8}Ngunit namemeligrong mawala
ang kanilang santuwaryo.
24
00:01:37,430 --> 00:01:41,726
{\an8}Ang populasyon ng mga monarch butterfly
ay nabawasan ng 22 porsiyento
25
00:01:41,726 --> 00:01:44,020
{\an8}kumpara noong nakaraang taon.
26
00:01:44,020 --> 00:01:47,482
Pinagpuputol ang matataas
na pine tree at oyamel fir
27
00:01:47,482 --> 00:01:50,318
para taniman ng mga produktong
gaya ng avocado.
28
00:01:51,277 --> 00:01:53,696
Ang Michoacán ay unti-unting
nagiging lugar ng labanan
29
00:01:53,696 --> 00:01:55,949
ng ilang mga grupo ng sindikato.
30
00:01:55,949 --> 00:01:58,451
Lumawak sila mula sa pagpupuslit ng droga
31
00:01:58,451 --> 00:02:02,664
hanggang sa mas madali
na pananamantala sa lokal na ekonomiya.
32
00:02:02,664 --> 00:02:06,292
Nasa 1,733 na bantay ng kalikasan
33
00:02:06,292 --> 00:02:08,795
ang pinatay sa loob ng 10 taon.
34
00:02:08,795 --> 00:02:12,674
Nasa Latin America
ang 68 porsiyento sa kanila.
35
00:02:12,674 --> 00:02:17,345
{\an8}Ang Mexico ang may pinakamaraming
napatay na bantay ng kalikasan.
36
00:02:21,307 --> 00:02:28,231
THE GUARDIAN OF THE MONARCHS
37
00:02:29,190 --> 00:02:30,608
Matapos makakuha ng degree,
38
00:02:30,608 --> 00:02:34,154
ang kapatid ko ang isa
sa mga unang professional dito sa lugar.
39
00:02:35,572 --> 00:02:37,907
Mahusay siyang estudyante.
40
00:02:37,907 --> 00:02:41,077
Mataas lagi 'yong mga grado niya.
41
00:02:41,077 --> 00:02:44,164
'Yong mga tao rito,
mga magsasaka, umaasa sa kanya,
42
00:02:44,164 --> 00:02:47,500
tiwala sila na gagamitin niya
'yong kakayahan niya para tulungan sila.
43
00:02:48,793 --> 00:02:53,256
{\an8}Doon siya nagsimulang makibahagi
sa mga isyung pangkapaligiran
44
00:02:53,256 --> 00:02:55,550
{\an8}at sa mga monarch butterfly.
45
00:02:55,550 --> 00:02:56,551
EL ROSARIO CENTER
46
00:02:56,551 --> 00:03:01,055
Santuwaryo ang tawag sa kanila,
doon namamatay ang napakaraming paruparo.
47
00:03:01,055 --> 00:03:03,808
{\an8}Namamatay 'yong lalaki
pag bumalik 'yong babae
48
00:03:03,808 --> 00:03:05,935
{\an8}sa USA at Canada para mangitlog.
49
00:03:05,935 --> 00:03:10,023
{\an8}At marami ang namamatay,
makakain ng mga ibon at rodent o sa lamig,
50
00:03:10,023 --> 00:03:12,150
pagkapagod, at pagyeyelo.
51
00:03:12,150 --> 00:03:14,360
Kaya tinawag itong santuwaryo.
52
00:03:16,487 --> 00:03:19,657
Lalong lumalim 'yong pakikibahagi niya
bilang advisor.
53
00:03:19,657 --> 00:03:23,036
Dito nagsimula 'yong kuwento niya, di ba?
54
00:03:23,036 --> 00:03:24,329
'Yong career niya.
55
00:03:28,249 --> 00:03:30,793
Araw-araw naming binabantayan 'yong gubat.
56
00:03:30,793 --> 00:03:34,505
May higit 1,000 sakahan kami.
Nagtatanim kami ng mga puno.
57
00:03:34,505 --> 00:03:37,383
Kaya mananatiling ligtas ang lugar na 'to,
58
00:03:37,383 --> 00:03:40,553
pero kailangan naming protektahan
'yong mga monarch butterfly,
59
00:03:40,553 --> 00:03:44,474
isa sa mga likas na ganda ng Mexico.
60
00:03:47,560 --> 00:03:49,687
Palabiro si Homero.
61
00:03:49,687 --> 00:03:52,941
Pero napakalambing din niya.
62
00:03:53,900 --> 00:03:58,029
Yayakapin niya 'yong mga anak niya
at sasabihin kung ga'no niya sila kamahal.
63
00:04:01,741 --> 00:04:04,244
Tuwang-tuwa siya
no'ng ipinanganak si baby Homero.
64
00:04:08,873 --> 00:04:11,876
No'ng nanganak ako, sabi niya,
"Humiling ka ng kahit ano."
65
00:04:11,876 --> 00:04:13,127
{\an8}Tinanong ko kung bakit.
66
00:04:13,127 --> 00:04:16,297
{\an8}Sabi niya, "Pasasalamat ko
sa pagbibigay sa 'kin ng anak na lalaki."
67
00:04:16,297 --> 00:04:18,091
{\an8}ASAWA NI HOMERO
68
00:04:19,592 --> 00:04:21,302
Ang saya-saya namin no'n.
69
00:04:21,302 --> 00:04:23,721
Kailangan ng mga puno
para mabuhay ang mga paruparo.
70
00:04:23,721 --> 00:04:25,723
Saan dadapo 'yong mga paruparo?
71
00:04:25,723 --> 00:04:27,558
Masayahing tao ang tatay ko.
72
00:04:30,019 --> 00:04:34,023
'Yong mga unang alaala ko sa kanya
ay 'yong mga pamamasyal sa gubat.
73
00:04:35,692 --> 00:04:39,821
{\an8}Nakikipaglaro ako sa mga paruparo.
Lilipad sila malapit sa 'kin,
74
00:04:39,821 --> 00:04:43,032
{\an8}susubukan ko silang hawakan,
pero ayaw nila.
75
00:04:43,866 --> 00:04:46,536
Kukunan niya ng litrato 'yong mga paruparo
76
00:04:46,536 --> 00:04:48,621
kahit nasa loob sila ng mga puno.
77
00:04:53,918 --> 00:04:57,839
Ngayong umaga,
may daan-daang paruparong nagliliparan,
78
00:04:58,756 --> 00:05:02,719
dahil gumagawa sila ng mga colony
na nakita ko kanina.
79
00:05:02,719 --> 00:05:05,013
Pupuntahan natin sila ngayon.
80
00:05:09,058 --> 00:05:10,852
Leader siya ng komunidad niya,
81
00:05:10,852 --> 00:05:14,397
isang lugar na pag-aari ng mga taumbayan.
82
00:05:15,523 --> 00:05:19,235
Isa 'yon lugar na napakaraming gubat.
Napakaraming tubig do'n.
83
00:05:19,235 --> 00:05:21,237
Mabilis lumaki 'yong mga puno.
84
00:05:21,237 --> 00:05:23,364
Pero isang mahirap na rehiyon din.
85
00:05:24,782 --> 00:05:28,828
At naging responsable si Homero
sa pagsusulong ng proteksiyon
86
00:05:28,828 --> 00:05:31,247
sa santuwaryo ng mga monarch butterfly.
87
00:05:42,258 --> 00:05:44,886
May batang usa na natutulog dito
88
00:05:45,386 --> 00:05:47,638
sa kagubatan ng mga monarch butterfly.
89
00:05:49,390 --> 00:05:52,226
Naka-camouflage ito sa mga sanga.
90
00:05:52,226 --> 00:05:54,228
At naabutan ko itong natutulog.
91
00:05:55,313 --> 00:05:56,606
Batang usa.
92
00:05:57,106 --> 00:05:58,524
Ito 'yong panahon
93
00:05:59,650 --> 00:06:01,402
na ipinapanganak 'yong mga usa.
94
00:06:02,779 --> 00:06:07,075
Ang monarch butterfly sanctuary
sa Michoacán ay magiging bukas sa publiko
95
00:06:07,075 --> 00:06:10,161
para tumanggap ng mga bisita
hanggang March 31.
96
00:06:10,161 --> 00:06:15,208
Ayon sa state tourism department,
nasa 225,000 na bisita ang inaasahan,
97
00:06:15,208 --> 00:06:16,834
parehong lokal at dayuhan,
98
00:06:16,834 --> 00:06:19,629
sa santuwaryo ng Rosario
at Sierra Chincua.
99
00:06:19,629 --> 00:06:21,547
MGA PARUPARO 300 METRO
100
00:06:25,510 --> 00:06:27,220
Napakaganda nila.
101
00:06:27,220 --> 00:06:31,224
Naluluha ako. Isa 'to sa mga
pinakamagandang bagay na nakita ko.
102
00:06:31,224 --> 00:06:33,142
Hindi sapat 'yong mga litrato.
103
00:06:33,142 --> 00:06:35,436
Ginagawa namin 'yong makakaya namin.
104
00:06:36,020 --> 00:06:39,440
Napakaganda talaga nito.
105
00:06:41,359 --> 00:06:43,361
{\an8}Kasabay ng turismo,
106
00:06:43,361 --> 00:06:46,072
{\an8}naging importanteng resource
'yong mga paruparo
107
00:06:46,072 --> 00:06:47,657
{\an8}para suportahan 'yong komunidad.
108
00:06:47,657 --> 00:06:49,951
{\an8}Naging malaking parte no'n si Homero.
109
00:06:50,743 --> 00:06:53,371
No'ng una, magpo-post siya
kasama 'yong mga paruparo
110
00:06:53,371 --> 00:06:55,289
at magdedetalye sa Facebook.
111
00:06:55,790 --> 00:06:58,918
Kalaunan, nagsabi siya
na kunan ko siya ng video.
112
00:06:58,918 --> 00:07:00,294
Pagbati mula sa El Rosario...
113
00:07:00,294 --> 00:07:02,922
Noong simula, ang dami niyang mali.
114
00:07:03,423 --> 00:07:05,675
Sasabihin niya, "Cut. Ulitin natin."
115
00:07:05,675 --> 00:07:08,136
Gumawa pa kami ng mga senyas namin.
116
00:07:08,136 --> 00:07:11,139
Sesenyas siya,
at magsisimula na 'kong kumuha.
117
00:07:11,139 --> 00:07:13,015
Ibabahagi ko ang lugar na ito
118
00:07:13,015 --> 00:07:15,935
na may likas na ganda,
ang mga monarch butterfly.
119
00:07:15,935 --> 00:07:19,313
Mga manlalakbay,
mga nobya ng araw, pamana ng mundo.
120
00:07:19,313 --> 00:07:21,065
Iniimbitahan namin kayo.
121
00:07:21,065 --> 00:07:24,026
Araw-araw mula 8:00 hanggang 5:00
hanggang katapusan ng March.
122
00:07:24,026 --> 00:07:25,987
May mga libro siya tungkol sa paruparo,
123
00:07:25,987 --> 00:07:28,990
sa buhay nila,
sa paglalakbay nila mula Canada.
124
00:07:28,990 --> 00:07:31,159
Pumunta siya sa Canada para makita sila.
125
00:07:32,660 --> 00:07:34,954
Nangalap siya ng mga impormasyon.
126
00:07:34,954 --> 00:07:38,791
Alam niya ang lahat ng dapat malaman
tungkol sa kanila.
127
00:07:50,178 --> 00:07:53,514
{\an8}Madaling maunawaan
kung bakit gustong-gusto ng mga tao,
128
00:07:53,514 --> 00:07:56,309
{\an8}mahal na mahal,
at tuwang-tuwa sila sa paruparong ito,
129
00:07:56,309 --> 00:07:59,270
dahil nagagawa nito
'yong tinatawag nating imposible.
130
00:08:00,229 --> 00:08:05,193
Nagawa ng insektong ito na tumawid
sa maraming lipunan at iba't ibang grupo.
131
00:08:05,193 --> 00:08:08,154
Ang mga paruparong ito
ay simbolo ng imposible,
132
00:08:08,154 --> 00:08:09,697
ng mga pangarap.
133
00:08:09,697 --> 00:08:12,783
Marami nang nasabi
tungkol sa pagbabagong-anyo,
134
00:08:12,783 --> 00:08:15,453
katatagan, posibilidad, at hinaharap.
135
00:08:15,995 --> 00:08:18,915
At pananaw
ng pagkakaroon ng iba pang tahanan.
136
00:08:18,915 --> 00:08:23,669
'Yon ang naririnig ko sa mga migrant group
na nakakasama ko sa United States.
137
00:08:23,669 --> 00:08:25,213
Walang papeles!
138
00:08:25,213 --> 00:08:26,714
Walang takot!
139
00:08:26,714 --> 00:08:28,591
- Walang papeles!
- Walang takot!
140
00:08:28,591 --> 00:08:30,134
Walang papeles!
141
00:08:30,134 --> 00:08:33,679
May pagkakahalintulad 'yong karanasan
142
00:08:33,679 --> 00:08:37,350
at katatagan ng paruparong ito
at ng mga taong naglalakbay.
143
00:08:44,607 --> 00:08:45,691
At kasabay nito,
144
00:08:45,691 --> 00:08:48,110
itinuturing 'yong paruparo
145
00:08:48,110 --> 00:08:50,363
bilang tagapaghatid
sa kaluluwa ng mga ninuno
146
00:08:50,363 --> 00:08:52,406
sa kultura ng Central Mexico.
147
00:08:54,075 --> 00:08:58,996
Dinadala ng paruparo ang mga kamag-anak
sa mga pagdiriwang na ito,
148
00:08:58,996 --> 00:09:02,667
na pinaghahalo 'yong mga makaluma
at modernong tradisyon.
149
00:09:04,335 --> 00:09:07,630
Sa kontekstong ito, interesado ako
150
00:09:07,630 --> 00:09:10,967
sa kung paano ito konektado
sa mga mundo ng imahinasyon.
151
00:09:14,262 --> 00:09:17,223
Kaya nagagawa ng paruparong ito
152
00:09:17,223 --> 00:09:19,684
ang hindi maiisip ng iba pang nilalang.
153
00:09:20,685 --> 00:09:22,353
Simulan natin sa itlog.
154
00:09:22,353 --> 00:09:27,066
Nangingitlog 'yong monarch
sa ilalim ng dahon ng milkweed plant.
155
00:09:27,650 --> 00:09:32,071
Naglakbay din itong halaman mula timog
hanggang hilaga ilang libong taon na.
156
00:09:33,030 --> 00:09:35,866
Ito lang ang host plant
ng monarch butterfly.
157
00:09:42,582 --> 00:09:46,294
Gagawa 'yong higad
ng tinatawag na cocoon o chrysalis.
158
00:09:47,211 --> 00:09:49,839
'Yong katawan na dating nasa higad
159
00:09:49,839 --> 00:09:51,591
ay magiging mga pakpak.
160
00:09:57,221 --> 00:10:00,891
Pagkatapos, lalabas ito
bilang isang matandang paruparo,
161
00:10:00,891 --> 00:10:02,184
isang monarch.
162
00:10:05,605 --> 00:10:08,608
'Yong monarch na ipinanganak sa Canada
163
00:10:09,191 --> 00:10:11,277
ay maghahanap ng lawa
164
00:10:11,277 --> 00:10:13,654
para makinabang sa ihip ng hangin
165
00:10:13,654 --> 00:10:16,324
na tutulong na mapabilis
at mapadali ang paglipad nito.
166
00:10:16,324 --> 00:10:18,826
MGA KILOMETRO
167
00:10:18,826 --> 00:10:22,163
{\an8}Isa ito sa pinakakahanga-hangang
paglalakbay sa mundo...
168
00:10:22,163 --> 00:10:26,626
{\an8}Milyun-milyong monarch butterfly ang
umalis sa United States at timog Canada,
169
00:10:26,626 --> 00:10:29,837
at papunta sa mga kabundukan ng Michoacán.
170
00:10:31,505 --> 00:10:35,718
{\an8}LAKE ERIE - HANGGANAN NG CANADA AT USA
171
00:10:35,718 --> 00:10:37,970
{\an8}Naglalakbay na papuntang timog
ang mga paruparo.
172
00:10:37,970 --> 00:10:40,973
{\an8}Kaya makakakita kayo
ng mas maraming monarch sa kalangitan.
173
00:10:40,973 --> 00:10:41,891
MGA KILOMETRO
174
00:10:41,891 --> 00:10:44,477
{\an8}WEST VIRGINIA, USA
175
00:10:44,477 --> 00:10:47,188
{\an8}Ang napakagandang paglalakbay
ng mga monarch butterfly
176
00:10:47,188 --> 00:10:50,483
{\an8}ay nagsimula na
papunta sa tahanan nila sa Mexico.
177
00:10:50,483 --> 00:10:52,818
{\an8}Mapalad tayo,
titigil sila rito para magpahinga.
178
00:10:53,653 --> 00:10:56,072
Tatawid sila sa Midwest.
179
00:10:56,989 --> 00:11:00,159
{\an8}At makikita n'yo sila
na lumilipad sa Oklahoma,
180
00:11:00,159 --> 00:11:02,370
{\an8}na itinuturing na super-highway
ng mga monarch.
181
00:11:02,370 --> 00:11:03,496
{\an8}OKLAHOMA, USA
182
00:11:04,080 --> 00:11:06,832
Nasilayan ang mga paruparo
sa Central Texas.
183
00:11:06,832 --> 00:11:10,753
{\an8}At marami pa tayong makikita
na magdadaanan sa ating lugar.
184
00:11:11,462 --> 00:11:14,465
{\an8}Medyo mahihirapan sila sa desyerto.
185
00:11:15,049 --> 00:11:18,928
{\an8}Mahirap ito para sa kanila
dahil ilang araw na silang lumilipad.
186
00:11:21,013 --> 00:11:24,892
Dadaanan nila ang mga impraestruktura,
na maaaring makapagpahirap.
187
00:11:24,892 --> 00:11:28,771
{\an8}MGA KILOMETRO
188
00:11:28,771 --> 00:11:33,192
Mahirap ang magiging paglalakbay
sa huling parte ng Mexico,
189
00:11:33,192 --> 00:11:34,819
dahil walang tubig doon,
190
00:11:35,319 --> 00:11:37,321
{\an8}at kakaunti ang mga halaman.
191
00:11:37,321 --> 00:11:39,782
{\an8}Walang mga milkweed
at kaunti ang mga nectar.
192
00:11:41,117 --> 00:11:43,577
Eksakto sa inaasahang araw ng pagdating,
193
00:11:43,577 --> 00:11:47,832
dadapo ang mga monarch butterfly
sa mga puno ng oyamel sa Michoacán.
194
00:11:47,832 --> 00:11:50,584
Darating ang unang grupo
mula timog Canada,
195
00:11:50,584 --> 00:11:53,421
tatawid sa United States papuntang Mexico.
196
00:11:54,088 --> 00:11:56,257
Darating sila sa monarch butterfly reserve
197
00:11:56,757 --> 00:12:00,678
at pupunta sa kagubatan ng mga oyamel
198
00:12:00,678 --> 00:12:03,639
kung saan nagmula ang mga ninuno nila.
199
00:12:03,639 --> 00:12:05,725
At doon, magpapahinga sila.
200
00:12:06,475 --> 00:12:07,643
Pagod na sila.
201
00:12:08,144 --> 00:12:09,937
Ilang buwan na silang lumilipad,
202
00:12:10,604 --> 00:12:12,314
libo-libong kilometro,
203
00:12:13,107 --> 00:12:15,359
posibleng walang tubig o pagkain.
204
00:12:15,359 --> 00:12:17,653
Magpaparami ang mga paruparo,
205
00:12:17,653 --> 00:12:19,947
na tinatawag nating colony.
206
00:12:20,448 --> 00:12:23,868
Di sila mabubuhay sa sarili nila
dahil sa lagay ng panahon.
207
00:12:28,372 --> 00:12:31,876
{\an8}Bukas na kami mula pa no'ng November 19.
208
00:12:31,876 --> 00:12:34,462
{\an8}Matagumpay ang season na 'to.
Maraming bumibisita.
209
00:12:34,462 --> 00:12:37,006
{\an8}Kahapon, may 1,300 na bisita,
1,000 no'ng isang araw.
210
00:12:37,006 --> 00:12:39,216
{\an8}Bumibisita ang mga tao. Natutuwa kami.
211
00:12:39,216 --> 00:12:42,553
Nasa 180,000 turista
ang inaasahan namin ngayong season.
212
00:12:45,306 --> 00:12:48,851
Inaalagaan ng taumbayan ang mga kagubatan
dahil tahanan nila ito.
213
00:12:48,851 --> 00:12:51,645
Ginagamit nila
ang kanilang kagubatan, likas na yaman,
214
00:12:51,645 --> 00:12:53,647
tulad ng iba pang species.
215
00:12:54,356 --> 00:12:59,111
Pag may pagbabago sa lokal na paggamit
dahil sa mga pangangailangan sa labas,
216
00:12:59,111 --> 00:13:02,490
nagbibigay-daan ito
sa iba pang mga bagay at nilalang
217
00:13:02,490 --> 00:13:05,659
na maaaring makasama sa komunidad ng tao
218
00:13:05,659 --> 00:13:08,412
at sa gubat,
o sa kasong ito, sa mga paruparo.
219
00:13:17,254 --> 00:13:19,632
Sagana sa likas na yaman ang Michoacán.
220
00:13:19,632 --> 00:13:21,258
Narito ang lahat ng klima.
221
00:13:21,258 --> 00:13:25,262
Ngunit ang silangan
ay sagana sa mga punongkahoy.
222
00:13:25,262 --> 00:13:28,307
Sagana rin ito sa mga mineral.
223
00:13:29,683 --> 00:13:32,812
Ang Michoacán ay isa
sa pinakamapanganib na state sa Mexico,
224
00:13:32,812 --> 00:13:35,397
dahil sa paglalaban ng mga drug cartel
225
00:13:35,397 --> 00:13:37,983
na nagpapataas sa bilang ng pagpatay.
226
00:13:38,651 --> 00:13:42,488
Sa Michoacán pa lang,
meron nang 14 na kilalang sindikato.
227
00:13:42,488 --> 00:13:44,657
'Yon 'yong mga nasa record.
228
00:13:44,657 --> 00:13:46,325
Mencho Special Forces!
229
00:13:46,826 --> 00:13:47,743
The Correas.
230
00:13:48,327 --> 00:13:49,912
The Pájaros de la Sierra.
231
00:13:50,496 --> 00:13:52,039
The New Michoacán Family.
232
00:13:52,915 --> 00:13:53,916
The Viagras.
233
00:13:54,583 --> 00:13:55,793
At United Cartels.
234
00:13:55,793 --> 00:13:57,962
At dalawang malalaking sindikato,
235
00:13:57,962 --> 00:14:00,089
ang Jalisco New Generation Cartel
236
00:14:00,089 --> 00:14:03,217
at Sinaloa Cartel,
na may mga lokal na kaalyado.
237
00:14:03,217 --> 00:14:08,180
Nagpupuslit sila ng mga armas
pati mga droga.
238
00:14:08,764 --> 00:14:11,267
Malaking bahagi ng kita ng kartel
239
00:14:11,267 --> 00:14:14,186
ay nanggagaling sa paggawa ng mga shabu
240
00:14:14,186 --> 00:14:16,480
at pagtatayo ng mga shabu factory.
241
00:14:21,151 --> 00:14:23,779
{\an8}Mahalaga ang Michoacán
sa mga kartel ng droga
242
00:14:23,779 --> 00:14:26,949
{\an8}dahil parte ito ng mga ruta
ng drug trafficking sa hilaga.
243
00:14:26,949 --> 00:14:29,618
Iba't ibang grupo
ang may hawak sa mga ruta.
244
00:14:31,453 --> 00:14:35,916
Ito ang bagsakan ng mga kargamento
ng droga mula South America.
245
00:14:35,916 --> 00:14:40,337
At ibabiyahe sa lupa ang mga kargamento
para makarating sa border.
246
00:14:47,928 --> 00:14:49,013
Lintik!
247
00:14:53,976 --> 00:14:56,270
Tumitindi ang karahasan sa Michoacán,
248
00:14:56,270 --> 00:14:59,523
dahil umangat pa ng 22 porsiyento
ang mga pagpatay.
249
00:14:59,523 --> 00:15:02,902
Sa kasamaang-palad,
magtatagal pa ang karahasang ito.
250
00:15:03,444 --> 00:15:06,280
Naging sanhi ito
ng pagkakahati ng mga kartel.
251
00:15:06,280 --> 00:15:10,826
Kaya 'yong pangunahing gawain nila
na pagpupuslit ng droga
252
00:15:10,826 --> 00:15:13,746
ay lumawak pa sa iba't ibang aktibidad
253
00:15:13,746 --> 00:15:18,459
gaya ng extortion,
kidnapping, at illegal logging,
254
00:15:18,459 --> 00:15:20,127
para i-export.
255
00:15:26,717 --> 00:15:30,930
Ang industriya ng pag-e-export ng troso
sa Mexico ay nagkakahalaga ng $3.2 bilyon.
256
00:15:30,930 --> 00:15:35,559
At tinatayang aabot sa 70 porsiyento
ng lahat ng kahoy na galing sa Mexico
257
00:15:35,559 --> 00:15:37,019
ay ilegal na tinabas.
258
00:15:42,066 --> 00:15:44,026
Karamihan sa mga kahoy na ito
259
00:15:44,026 --> 00:15:45,903
ay mapupunta sa United States.
260
00:15:49,740 --> 00:15:52,076
Naghahanap ng paraan ang mga sindikato
261
00:15:52,076 --> 00:15:54,411
para masulit ang kita
262
00:15:54,411 --> 00:15:57,247
at matiyak na mapupunta sa kanila
ang mga kita na 'yon.
263
00:16:01,335 --> 00:16:03,879
Maaaring manggaling sa extortion
264
00:16:03,879 --> 00:16:06,799
at pag-aalok ng proteksiyon
sa ilang kumpanya.
265
00:16:06,799 --> 00:16:09,635
Pero mas kapansin-pansin ngayon
na 'yong mga sindikato,
266
00:16:09,635 --> 00:16:12,388
kasama na sila mismo sa pagtotroso.
267
00:16:12,388 --> 00:16:14,765
{\an8}Sasabihin ni Homero
268
00:16:14,765 --> 00:16:16,976
{\an8}na ang gubat namin ay isang minahan.
269
00:16:16,976 --> 00:16:18,894
{\an8}Ang isang 30 metrong pine tree
270
00:16:18,894 --> 00:16:21,271
ay maibebenta ng 18,000 piso.
271
00:16:55,431 --> 00:16:59,059
May mga naaresto kami sa akto,
nagpuputol ng mga puno,
272
00:16:59,768 --> 00:17:01,020
nagnanakaw ng mga puno.
273
00:17:01,020 --> 00:17:04,273
Isinara namin 'yong santuwaryo
para humingi ng tulong sa mga awtoridad.
274
00:17:04,273 --> 00:17:06,275
Pero pinagtatakpan nila sila.
275
00:17:13,282 --> 00:17:15,784
At ipinagmamalaki naming magbantay
276
00:17:15,784 --> 00:17:18,162
dahil napapangalagaan 'yong mga gubat.
277
00:17:18,162 --> 00:17:21,165
Nakakatulong din ito
na mabigyan ito ng pansin ng gobyerno.
278
00:17:54,198 --> 00:17:55,741
Dahil mas tahimik sa gabi,
279
00:17:55,741 --> 00:18:00,329
mas madaling makarinig ng chainsaw
o taong nagpuputol ng puno.
280
00:18:07,961 --> 00:18:08,879
Mga baril,
281
00:18:09,546 --> 00:18:12,466
mga itak, 'yan lang
'yong mga dala namin sa gubat.
282
00:18:15,135 --> 00:18:17,179
Alam naming nasa panganib kami.
283
00:18:20,766 --> 00:18:24,269
Ang lamang nila
ay kabisadong-kabisado nila 'yong gubat.
284
00:18:38,075 --> 00:18:41,161
Hinuhuli nila sila
285
00:18:41,161 --> 00:18:43,372
at ipinapasa sa mga awtoridad.
286
00:18:51,588 --> 00:18:53,257
- Magpakita ka ng mukha.
- Tingala!
287
00:18:53,257 --> 00:18:56,343
- Boss mo siya.
- Itayo siya.
288
00:18:56,343 --> 00:18:59,054
Armado lang ng lakas ng loob
'yong taumbayan,
289
00:18:59,054 --> 00:19:02,057
at kung ano pa,
kinukumpiska nila 'yong mga troso.
290
00:19:05,310 --> 00:19:08,981
Nang makita niya 'yong mga puno,
putol na ang mga ito,
291
00:19:08,981 --> 00:19:10,440
nagsampa siya ng kaso.
292
00:19:11,733 --> 00:19:14,862
Pero ang sinabi
ng mga taong 'yon sa kanya,
293
00:19:15,445 --> 00:19:17,030
"Magkita tayo paglaya namin."
294
00:19:22,619 --> 00:19:25,789
Maraming beses niyang sinabi
sa mga pulong namin,
295
00:19:25,789 --> 00:19:30,669
"Mga kapatid,
patuloy nating ipaglaban ang kagubatan,
296
00:19:30,669 --> 00:19:32,337
{\an8}dito sa santuwaryo.
297
00:19:32,337 --> 00:19:35,007
{\an8}Kahit may mapatay pa,
298
00:19:35,007 --> 00:19:36,800
{\an8}di nila tayo mauubos."
299
00:19:49,521 --> 00:19:54,651
May sinabi siya sa 'kin
na lagi ko pa rin naaalala,
300
00:19:54,651 --> 00:19:58,864
na 'yong susunod na hakbang
ng mga sindikato
301
00:19:58,864 --> 00:20:01,867
{\an8}ay ang kunin 'yong mga likas na yaman.
302
00:20:08,707 --> 00:20:13,128
Sinabi niya na kakamkamin nila
ang tubig, ang gubat.
303
00:20:13,128 --> 00:20:15,088
At ginawa nga nila.
304
00:20:15,088 --> 00:20:17,299
'Yon 'yong nararanasan namin ngayon.
305
00:20:19,843 --> 00:20:24,848
Pare-pareho 'yong aktibidad
ng mga sindikato halos kahit saan.
306
00:20:27,392 --> 00:20:28,894
May makikita kang convoy
307
00:20:28,894 --> 00:20:32,606
ng 20 o 30 armadong lalaking
nakasakay sa mga truck,
308
00:20:32,606 --> 00:20:34,399
may mga kargang chainsaw,
309
00:20:34,399 --> 00:20:36,026
papunta sa gubat.
310
00:20:44,326 --> 00:20:48,747
Sunod-sunod na bababa sa mga burol
'yong mga truck na may dalang mga troso.
311
00:20:58,257 --> 00:21:00,050
Target nila 'yong core area.
312
00:21:02,594 --> 00:21:04,638
Bawal galawin 'yong core area.
313
00:21:05,514 --> 00:21:08,141
'Yon ang tahanan ng mga monarch butterfly.
314
00:21:14,439 --> 00:21:16,817
Pag nakalbo na nila 'yong gubat,
315
00:21:16,817 --> 00:21:18,110
sinusunog nila.
316
00:21:19,987 --> 00:21:21,863
Malulusaw 'yong lupa,
317
00:21:21,863 --> 00:21:24,741
at babaguhin nila 'yong paggamit sa lupa.
318
00:21:24,741 --> 00:21:26,910
Di na matataniman ng mga pine tree.
319
00:21:26,910 --> 00:21:29,830
Pwede itong taniman
ng kahit anong naisin mo,
320
00:21:29,830 --> 00:21:31,623
na karaniwan ay mga avocado.
321
00:21:37,671 --> 00:21:40,590
At sa ganito nagkakaroon
'yong mga sindikato
322
00:21:40,590 --> 00:21:42,426
ng dagdag na kita,
323
00:21:42,426 --> 00:21:44,386
sa pagpaparami ng produksiyon ng avocado
324
00:21:44,386 --> 00:21:49,308
sa mga lugar na ilegal nilang
pinakinabangan at kinamkam sa iba.
325
00:21:49,308 --> 00:21:51,476
Sa ngayon, maraming mga sindikato
326
00:21:51,476 --> 00:21:56,023
ang nagmamay-ari
ng ekta-ektaryang taniman ng avocado.
327
00:22:01,320 --> 00:22:05,949
At biglang nagkaroon
ng bilyun-bilyong dolyar na merkado
328
00:22:05,949 --> 00:22:09,036
na handang bilhin
'yong kinakalakal ng Mexico
329
00:22:10,120 --> 00:22:13,123
at magbabalik
ng bilyun-bilyong dolyar na kita.
330
00:22:13,874 --> 00:22:17,002
Nakakahanap na ng mga paraan
'yong mga sindikato
331
00:22:17,002 --> 00:22:19,755
na maging parte ng kalakalang ito
332
00:22:19,755 --> 00:22:23,675
sa pagitan ng dalawang
malalaking ekonomiya na Mexico at US.
333
00:22:24,593 --> 00:22:25,635
Sa nakalipas na dekada,
334
00:22:25,635 --> 00:22:30,307
umabot na sa natural reserve
'yong demand sa taniman ng avocado.
335
00:22:30,307 --> 00:22:33,602
Ang hirap pigilan ng pagbabagong ito
336
00:22:33,602 --> 00:22:37,397
mula sa isang protektadong gubat
sa pagiging taniman ng avocado.
337
00:22:38,940 --> 00:22:42,152
Di ko sinasabing ang paglipat sa avocado
338
00:22:42,152 --> 00:22:45,906
ay makakaapekto sa mga paruparo,
pero nakakaapekto 'yong nangyayari ngayon
339
00:22:45,906 --> 00:22:47,908
dahil kailangan din nito
ng maraming tubig.
340
00:22:48,492 --> 00:22:51,286
Kaya gumawa sila ng mga lupang sakahan
341
00:22:51,286 --> 00:22:53,747
at ninanakaw nila 'yong tubig sa bukal.
342
00:22:54,956 --> 00:22:57,542
Galing ang tubig na ito
sa gubat ng mga monarch butterfly
343
00:22:57,542 --> 00:23:02,047
at nakakaapekto sa buong komunidad,
tao man o hindi, kabilang ang paruparo.
344
00:23:05,384 --> 00:23:07,677
Nag-aalala si Homero
345
00:23:07,677 --> 00:23:11,973
dahil kada makalawa,
meron na namang forest fire.
346
00:23:15,769 --> 00:23:16,978
Sasabihin niya,
347
00:23:18,105 --> 00:23:19,731
"Napasok na tayo ng mga sindikato."
348
00:23:20,273 --> 00:23:23,819
"Sisingilin nila tayo sa lahat,
pati para sa gubat natin."
349
00:23:24,403 --> 00:23:26,530
At sabi niya, hangga't buhay siya,
350
00:23:26,530 --> 00:23:30,242
di niya hahayaang makapasok
'yong mga sindikato sa komunidad.
351
00:23:35,163 --> 00:23:36,665
Magkakakilala sila.
352
00:23:37,416 --> 00:23:40,669
Kung nakatira ka ro'n
at nagsampa ka ng reklamo,
353
00:23:40,669 --> 00:23:43,713
malalaman nila
at hahabulin ka talaga nila,
354
00:23:44,339 --> 00:23:45,882
ikaw o 'yong pamilya mo.
355
00:23:48,051 --> 00:23:49,761
"May malaki akong problema
356
00:23:49,761 --> 00:23:52,180
na sa tingin ko hindi ko malulutas."
357
00:23:53,974 --> 00:23:55,642
'Yon 'yong sinabi niya.
358
00:23:57,477 --> 00:23:59,813
Inabandona na ang El Rosario Sanctuary.
359
00:23:59,813 --> 00:24:02,065
Ayon kay Homero Gómez,
ang kawalan ng seguridad
360
00:24:02,065 --> 00:24:06,736
ang dahilan kaya nabawasan ng halos 70%
ang bilang ng mga turista.
361
00:24:06,736 --> 00:24:10,323
Ipinagbabawal namin ang pagtotroso.
Itinataya namin ang buhay namin.
362
00:24:10,323 --> 00:24:14,661
At sa halip na pakinggan kami
o tulungan kami, pinatatahimik kami.
363
00:24:14,661 --> 00:24:17,956
Naging promotional agency ni Homero
ang sarili niya.
364
00:24:17,956 --> 00:24:22,127
Madali niyang nakakausap
'yong mga local o national media
365
00:24:22,127 --> 00:24:26,214
pati mga international organization.
366
00:24:26,214 --> 00:24:29,342
Alam niya na, sa pamamagitan ng press,
367
00:24:29,342 --> 00:24:31,928
habang nakatutok ang buong mundo
368
00:24:31,928 --> 00:24:34,681
sa mga media ng estado at sa buong bansa,
369
00:24:34,681 --> 00:24:36,766
{\an8}makakagawa siya ng mas malaking epekto.
370
00:24:36,766 --> 00:24:40,270
{\an8}Ang monarch butterfly sanctuary
ay lubhang nanganganib
371
00:24:40,270 --> 00:24:43,982
{\an8}sa ilegal na pagpuputol
ng hanggang 500 puno kada araw.
372
00:24:43,982 --> 00:24:48,278
Taun-taon, ibinabalita sa prime time
373
00:24:48,278 --> 00:24:51,781
'yong pagdating ng mga monarch butterfly.
374
00:24:51,781 --> 00:24:55,035
Dahil do'n, nabibigyang-liwanag din
'yong madilim na bahagi ng kuwento,
375
00:24:55,035 --> 00:24:57,496
ang deforestation ng biosphere reserve.
376
00:24:57,496 --> 00:25:00,499
Regular nilang ini-interview si Homero.
377
00:25:00,499 --> 00:25:02,834
May mga banta ng illegal logging,
378
00:25:02,834 --> 00:25:05,879
pero nagkaisa ang taumbayan
at pinigilan ito.
379
00:25:05,879 --> 00:25:08,340
Pagkatapos no'n, may mga ikinulong kami.
380
00:25:08,340 --> 00:25:11,218
Sasabihin niya sa 'min, "Nandito na sila."
381
00:25:11,218 --> 00:25:16,515
At masasaksihan namin kung paano tumaas
'yong bilang ng pagpatay sa rehiyon,
382
00:25:16,515 --> 00:25:19,309
'yong mga kidnapping at mga pagdukot.
383
00:25:19,309 --> 00:25:22,479
Sasabihin niya 'yon off-cam,
dahil nag-iingat siya.
384
00:25:22,979 --> 00:25:25,774
'Yong pressure ng media
at aktibismo ni Homero
385
00:25:25,774 --> 00:25:30,529
ang nagtulak sa mga awtoridad
na tugisin 'yong mga sindikato.
386
00:25:30,529 --> 00:25:34,282
Napilitan silang magsagawa
ng mga operasyon, mag-imbestiga,
387
00:25:34,282 --> 00:25:38,245
at samsamin 'yong mga kargamento
ng ilegal na pagtotroso.
388
00:25:43,708 --> 00:25:47,295
Nataranta 'yong mga
kartel ng droga sa rehiyon
389
00:25:47,295 --> 00:25:50,715
dahil nagagawa niyang
mabigyan ng pansin 'yong reserve.
390
00:25:50,715 --> 00:25:55,095
Sa pagsisikap na makahanap ng kabuhayan
para sa sarili niya, pamilya't komunidad,
391
00:25:55,095 --> 00:26:00,809
na isang leader ang tingin sa kanya,
nabangga niya 'yong mga sindikato.
392
00:26:13,863 --> 00:26:15,323
Sa Michoacán,
393
00:26:15,323 --> 00:26:18,618
naghahangad ang mga sindikato
ng politikal na kapangyarihan.
394
00:26:18,618 --> 00:26:20,787
Sa ilang kadahilanan,
395
00:26:22,247 --> 00:26:27,586
kailangan at gusto nilang
maging politikal na institusyon
396
00:26:27,586 --> 00:26:29,879
na mamamahala sa lahat.
397
00:26:29,879 --> 00:26:31,506
Gusto nilang maging
398
00:26:32,382 --> 00:26:33,800
kagaya ni Pablo Escobar.
399
00:26:35,010 --> 00:26:37,887
'Yong mga pinakabagong
gobernador ng estado,
400
00:26:37,887 --> 00:26:40,348
'yong apat o limang bago,
401
00:26:40,348 --> 00:26:43,643
may direktang kaugnayan sa mga sindikato.
402
00:26:45,520 --> 00:26:47,564
{\an8}Lulutas natin
403
00:26:47,564 --> 00:26:50,900
{\an8}ang problema sa kawalan ng seguridad!
404
00:26:50,900 --> 00:26:51,985
MICHOACÁN POLICE
405
00:26:52,652 --> 00:26:54,904
{\an8}Pamumunuan natin ang Michoacán!
406
00:26:54,904 --> 00:26:56,615
{\an8}At ang Michoacán
407
00:26:56,615 --> 00:27:00,785
{\an8}ay magiging isa sa pinakaligtas
na estado sa Mexico!
408
00:27:00,785 --> 00:27:01,786
Salamat.
409
00:27:02,287 --> 00:27:04,873
Ang mga aktibista at politiko sa Michoacán
410
00:27:04,873 --> 00:27:08,001
ay inaakusahan sa local press
411
00:27:08,001 --> 00:27:11,296
si Silvano Aureoles.
412
00:27:11,296 --> 00:27:14,132
Gumastos ng milyun-milyon
si Silvano Aureoles
413
00:27:14,132 --> 00:27:17,135
sa pagpapatayo ng pitong bunker
sa panahon ng panunungkulan niya.
414
00:27:22,724 --> 00:27:28,146
{\an8}Nabisto si Silvano na sinusuportahan
'yong Knights Templar Cartel.
415
00:27:28,146 --> 00:27:32,192
{\an8}Si Dulce, 'yong pinuno ng Knights Templar,
416
00:27:32,192 --> 00:27:35,779
{\an8}nagbigay ng 2 milyong dolyar
ilang araw na ang nakaraan.
417
00:27:35,779 --> 00:27:38,406
Binigyan ka raw nila ng 2 milyong dolyar.
418
00:27:38,406 --> 00:27:40,241
{\an8}Sinasabi ko sa 'yo, Ciro.
419
00:27:40,241 --> 00:27:41,826
Pwede akong imbestigahan.
420
00:27:42,619 --> 00:27:47,374
Determinadong-determinado ako
421
00:27:47,374 --> 00:27:50,460
{\an8}na isaayos ang mga bagay na 'to.
422
00:27:50,960 --> 00:27:54,255
{\an8}Pinatatag ko 'yong kakayahan ng estado.
423
00:27:54,255 --> 00:27:56,257
Pero sa mga lokalidad,
424
00:27:56,257 --> 00:27:59,219
mahina 'yong mga munisipalidad.
425
00:27:59,219 --> 00:28:03,223
Nagsimulang magpagala-gala
'yong mga sindikato at nanggigipit
426
00:28:03,223 --> 00:28:05,100
para sa kanilang negosyo.
427
00:28:05,100 --> 00:28:08,019
Ano ang negosyo ng mga sindikatong ito?
428
00:28:08,019 --> 00:28:09,020
Droga.
429
00:28:10,063 --> 00:28:12,399
At ilegal na pagtotroso.
430
00:28:17,028 --> 00:28:21,866
Malaking negosyo
ang makapasok sa ilegal na pagtotroso.
431
00:28:21,866 --> 00:28:23,952
Nakakaengganyo.
432
00:28:23,952 --> 00:28:28,915
At masasabi ko nga na kumpara noon,
433
00:28:29,499 --> 00:28:34,546
mas malaki na ang kita sa illegal logging
kesa pagtatanim ng marijuana.
434
00:28:37,924 --> 00:28:41,636
Hinarap sila ni Homero
at ng mga taga-El Rosario
435
00:28:41,636 --> 00:28:43,847
para maprotektahan 'yong komunidad nila.
436
00:28:44,806 --> 00:28:47,642
Makikita mo
sa mga katabing komunidad ng rehiyon
437
00:28:48,143 --> 00:28:52,105
na nakalbo 'yong mga kagubatan nila.
438
00:28:52,105 --> 00:28:54,691
Pero naalagaan
ng El Rosario 'yong kanila. Bakit?
439
00:28:54,691 --> 00:29:00,280
Salamat sa tiyaga
at tapang ni Homero na harapin sila.
440
00:29:00,280 --> 00:29:01,990
Nagkakabarilan pa nga.
441
00:29:05,869 --> 00:29:07,203
Sa isang banda naman,
442
00:29:07,203 --> 00:29:09,497
meron kaming mga di pagkakasunduan.
443
00:29:10,206 --> 00:29:15,587
Bagama't sumang-ayon ako
sa hangarin niya, may pagtutol pa rin
444
00:29:15,587 --> 00:29:20,800
dahil pakiramdam niya ay nakikialam kami
sa politikal na teritoryo niya.
445
00:29:22,761 --> 00:29:24,304
Magandang oportunidad ito.
446
00:29:24,304 --> 00:29:27,056
Maaari nating sabihin sa ating kapitbahay
447
00:29:27,056 --> 00:29:29,225
na makakapagtanim siya ng mga puno
448
00:29:29,225 --> 00:29:32,604
dahil makakatanggap siya ng buwanang kita.
449
00:29:32,604 --> 00:29:35,398
Pwedeng sabihin ng gobernador
'yong gusto niya
450
00:29:35,398 --> 00:29:37,901
sa mga press conference niya,
451
00:29:37,901 --> 00:29:42,822
pero ang totoo, wala siyang pakialam
sa mga monarch butterfly
452
00:29:42,822 --> 00:29:44,240
at sa mga gubat sa silangan.
453
00:29:44,240 --> 00:29:45,909
Sasabihin din ni Homero,
454
00:29:45,909 --> 00:29:49,704
"Kahit magkaibigan kami,
binalewala niya 'ko. Di ako sinagot."
455
00:29:49,704 --> 00:29:52,999
Nangako si Governor Silvano,
pero di niya tinupad.
456
00:29:52,999 --> 00:29:55,502
Hindi namin sila nakikita rito.
457
00:29:55,502 --> 00:29:58,838
Sinisiguro namin
na walang puputol sa mga puno.
458
00:29:58,838 --> 00:30:00,089
Nanganganib kami.
459
00:30:00,089 --> 00:30:03,760
May kasabihan na 'yong pagiging lasenggero
ay iba sa pagiging bartender.
460
00:30:03,760 --> 00:30:05,011
Ibig kong sabihin,
461
00:30:05,845 --> 00:30:08,807
magkaiba 'yong nasa panig
ng mga nagpoprotesta,
462
00:30:08,807 --> 00:30:10,141
sa mga humihiling,
463
00:30:10,141 --> 00:30:12,060
sa nasa panig ng gobyerno,
464
00:30:12,060 --> 00:30:15,647
kung saan dapat magdesisyon ka
mula sa opisyal na pananaw.
465
00:30:20,151 --> 00:30:24,531
Galit siyang magrereklamo
na di ko ginagawa 'yong nararapat
466
00:30:24,531 --> 00:30:27,325
para tumulong ng naayon sa gusto nila.
467
00:30:27,325 --> 00:30:30,954
Kinuha niya 'yong pera.
Wala na 'yong 4.5 milyong piso.
468
00:30:30,954 --> 00:30:32,997
Wala nang pambayad sa mga tao.
469
00:30:32,997 --> 00:30:35,792
{\an8}- Di makakapagtrabaho 'yong mga tao.
- Isa-isa lang muna.
470
00:30:35,792 --> 00:30:38,002
{\an8}O wala nang katapusang listahan 'to.
471
00:30:38,002 --> 00:30:40,839
Kaya nagprotesta kami laban kay Silvano.
472
00:30:40,839 --> 00:30:44,175
Humanap tayo ng solusyon.
Kalimutan na 'yong nakaraan.
473
00:30:44,175 --> 00:30:47,971
Akala namin kaibigan niya si Silvano.
474
00:30:47,971 --> 00:30:50,223
Sa huli, nalaman naming hindi pala.
475
00:30:50,223 --> 00:30:51,766
Kunan n'yo 'to, para may record.
476
00:30:52,642 --> 00:30:57,564
At doon na nila sinunggaban si Homero
at inaresto siya.
477
00:31:01,109 --> 00:31:04,988
"Pag di nila siya pinalaya,
titipunin namin 'yong taumbayan.
478
00:31:05,613 --> 00:31:08,825
Kung 250 katao kami, 1,000 ang darating."
479
00:31:10,743 --> 00:31:12,036
Halikayo rito!
480
00:31:12,537 --> 00:31:14,163
- Balik dito.
- Halikayo rito.
481
00:31:14,163 --> 00:31:15,415
Balik dito!
482
00:31:16,416 --> 00:31:18,501
Pinakawalan siya, nakauwi kaming lahat.
483
00:31:19,377 --> 00:31:22,046
Nakarating kami sa El Rosario ng 3:00 a.m.
484
00:31:22,046 --> 00:31:23,631
Pero kasama namin siya.
485
00:31:24,340 --> 00:31:27,844
Sa monarch butterfly reserve,
may namumuong tensiyon
486
00:31:27,844 --> 00:31:30,430
sa mga nag-aalitang grupong politikal,
487
00:31:30,430 --> 00:31:34,309
mga sindikatong nag-aagawan
para sa kapangyarihan,
488
00:31:34,309 --> 00:31:38,062
at isang tao na kinalaban sila,
na hinarap sila,
489
00:31:38,062 --> 00:31:39,856
na naglantad ng problema,
490
00:31:39,856 --> 00:31:44,193
at nag-alok ng alternatibong
kilusang pampolitika.
491
00:31:44,193 --> 00:31:46,988
Makasaysayan 'to.
Di pa nahuli ng dating 'yong mga paruparo.
492
00:31:46,988 --> 00:31:49,324
Resulta ito ng climate change.
493
00:31:49,324 --> 00:31:51,659
Ipapahamak ng mga hilagang bansa
ang mga paruparo.
494
00:31:51,659 --> 00:31:54,245
Talamak ang paggamit nila ng mga pesticide
495
00:31:54,245 --> 00:31:57,415
at transgenic corn,
na pumapatay din sa mga puno.
496
00:31:57,415 --> 00:32:00,460
Nando'n 'yong problema,
sa tinatawag na Monsanto.
497
00:32:00,460 --> 00:32:04,130
{\an8}Lagi niya kaming ipinaglalaban
at gusto niyang maging mayor.
498
00:32:04,130 --> 00:32:05,632
Kumandidato siya.
499
00:32:06,174 --> 00:32:08,384
Gumawa ng mga pagbabago
ang ating gobernador
500
00:32:08,384 --> 00:32:11,512
sa turismo at kultura,
na hindi nila ginawa noon.
501
00:32:11,512 --> 00:32:14,515
May mga narito pa rin
para lang sa mga litrato.
502
00:32:14,515 --> 00:32:16,643
Gusto nilang maging malapit sa gobernador,
503
00:32:16,643 --> 00:32:19,228
pero hingan mo ng tulong, tatalikuran ka.
504
00:32:19,729 --> 00:32:21,731
Masaya akong may mga pagbabago.
505
00:32:22,982 --> 00:32:25,443
Pumasok 'yong kapatid ko sa politika
506
00:32:25,443 --> 00:32:30,323
dahil sa kanyang aktibismo o pagmamahal
sa kalikasan at mga monarch butterfly.
507
00:32:30,323 --> 00:32:35,703
{\an8}Pero ang totoo, di siya 'yong tipo ng tao
na interesado sa kapangyarihan.
508
00:32:35,703 --> 00:32:38,539
{\an8}Ginawa niya 'yon bilang kawanggawa.
Para sa pagkakaibigan,
509
00:32:38,539 --> 00:32:41,709
sa pagtulong sa kapwa,
dahil marami siyang nagawa.
510
00:32:45,880 --> 00:32:49,842
At alam 'yon ng mga taga-El Rosario,
kaya mahal nila siya.
511
00:32:49,842 --> 00:32:52,053
Dahil noong nando'n siya,
512
00:32:52,053 --> 00:32:55,473
napakaraming naisakatuparan
na alam kong di na mauulit.
513
00:33:04,190 --> 00:33:08,027
Noong kumandidato 'yong tatay ko,
dinukot siya.
514
00:33:08,027 --> 00:33:11,197
Para gipitin siya
at siguruhing hindi siya mananalo.
515
00:33:13,533 --> 00:33:16,786
Iutos niya raw sa mga tao na iba ang iboto
516
00:33:16,786 --> 00:33:19,080
o wag na lang silang bumoto.
517
00:33:22,583 --> 00:33:26,379
Binantaan nila siya
na pag nanalo siya sa pagkaalkalde,
518
00:33:26,379 --> 00:33:29,382
hahantingin nila siya
at ang buong pamilya niya.
519
00:33:34,554 --> 00:33:35,513
Gusto nila
520
00:33:36,180 --> 00:33:37,306
na makipagkasundo.
521
00:33:39,976 --> 00:33:42,603
Pinatitigil nila siya sa pagpoprotesta
522
00:33:42,603 --> 00:33:45,148
at hayaan silang ilegal na magtroso.
523
00:33:50,486 --> 00:33:52,321
Pinakawalan nila siya bago mag-umaga.
524
00:33:52,947 --> 00:33:55,074
Araw na ng eleksiyon kinabukasan.
525
00:33:55,616 --> 00:34:00,204
Buong araw ng Sabado, kinukumbinsi nila
'yong mga tao na wag bumoto.
526
00:34:05,543 --> 00:34:10,214
Noong panahong 'yon, may mga usap-usapan
tungkol sa dinukot na dalawang tao.
527
00:34:10,214 --> 00:34:12,050
Sarado ang lahat
528
00:34:12,050 --> 00:34:15,261
dahil may natagpuang pinatay.
529
00:34:17,138 --> 00:34:20,558
Ang lugar na 'to
ang may pinakamataas na kidnapping rate.
530
00:34:22,852 --> 00:34:26,647
May mga dinudukot sa komunidad
at natatagpuang patay kinabukasan.
531
00:34:26,647 --> 00:34:30,568
Pag panahon ng eleksiyon,
may mga pinapatay na kandidato.
532
00:34:32,487 --> 00:34:35,198
Madalas siyang nasa tabi ng mga bintana.
533
00:34:35,198 --> 00:34:39,744
Pag may dumadaang sasakyan,
sisilipin niya kung siya 'yong pakay
534
00:34:39,744 --> 00:34:41,704
dahil nag-aalala na siya.
535
00:34:42,789 --> 00:34:47,293
Dinukot ako ng mga grupo
na aktibo dito sa Michoacán,
536
00:34:47,293 --> 00:34:50,922
pero di 'yon naging hadlang
para lumaban kami.
537
00:34:55,426 --> 00:35:01,349
JANUARY 13, 2020
538
00:35:03,226 --> 00:35:06,646
Noong umagang 'yon,
sinabihan niya 'ko na hintayin siya,
539
00:35:06,646 --> 00:35:09,357
{\an8}na hindi siya magtatagal
sa pulong na 'yon.
540
00:35:09,941 --> 00:35:13,236
Pagkatapos ng pulong,
ihahatid niya 'ko sa eskuwela.
541
00:35:21,702 --> 00:35:24,330
Sunod-sunod 'yong mga tumatawag sa kanya.
542
00:35:24,330 --> 00:35:28,584
Tinatanong siguro nila kung pupunta siya
sa karera ng kabayo sa bayan.
543
00:35:30,753 --> 00:35:33,714
Si Elizabeth 'yong tumatawag sa kanya,
544
00:35:34,215 --> 00:35:36,801
'yong municipal trustee.
545
00:35:36,801 --> 00:35:40,680
Umalis siya sa pulong para ihatid
'yong pamangkin ko sa sakayan.
546
00:35:41,639 --> 00:35:43,307
Tinawagan niya 'ko at sabi,
547
00:35:43,307 --> 00:35:46,435
"Pakisabi kay Homero na papunta na 'ko,
pero ikuha ako ng damit
548
00:35:46,435 --> 00:35:48,729
dahil wala na 'kong oras magpalit."
549
00:35:50,356 --> 00:35:54,152
Huling araw na 'yon ng pagdiriwang.
Manonood daw siya ng karera.
550
00:35:54,152 --> 00:35:57,029
May mga kilalang politiko sa pagdiriwang,
551
00:35:57,029 --> 00:35:58,823
at hinihintay nila siya.
552
00:35:59,782 --> 00:36:04,704
Kaya pinadala ko sa anak kong si Homero
'yong damit niyang nakahanger.
553
00:36:06,205 --> 00:36:07,331
Nag-uusap kami.
554
00:36:07,331 --> 00:36:10,626
Tinanong niya 'ko
tungkol sa susunod na semester.
555
00:36:11,377 --> 00:36:13,379
Sinabi ko 'yong mga subject.
556
00:36:13,880 --> 00:36:15,131
Pagkatapos,
557
00:36:15,715 --> 00:36:17,383
bigla kaming nanahimik.
558
00:36:26,017 --> 00:36:27,894
At sumakay na 'ko ng bus.
559
00:36:31,689 --> 00:36:33,399
'Yon na 'yong huli naming pagkikita.
560
00:36:38,154 --> 00:36:41,199
Pumunta si Homero sa karerahan ng kabayo.
561
00:36:45,745 --> 00:36:47,205
Inimbita siya ng mga leader.
562
00:36:51,000 --> 00:36:51,918
'Yon ay
563
00:36:52,793 --> 00:36:55,004
parehong social at business meeting.
564
00:37:01,344 --> 00:37:03,179
Nagsimula na!
565
00:37:16,108 --> 00:37:17,985
May litrato siya sa Facebook
566
00:37:17,985 --> 00:37:20,571
na kasama 'yong ibang mga tao.
567
00:37:21,614 --> 00:37:23,699
Kaya naisip ko, "Nag-e-enjoy siya."
568
00:37:52,770 --> 00:37:55,773
Mga bandang 9:00 o 10:00 p.m.,
569
00:37:56,440 --> 00:37:57,692
di ako makatulog.
570
00:37:59,193 --> 00:38:01,988
Alas-4 na ng umaga,
pero di pa siya umuuwi.
571
00:38:01,988 --> 00:38:03,322
Sabi ko, "Asan siya?"
572
00:38:03,322 --> 00:38:06,617
Tinawagan ako ng nanay ko
573
00:38:06,617 --> 00:38:09,704
at tinanong kung nakausap ko siya
dahil di niya siya makontak.
574
00:38:16,210 --> 00:38:17,503
Kaya sinimulan kong
575
00:38:18,129 --> 00:38:20,256
tumawag sa mga pulis.
576
00:38:20,256 --> 00:38:22,883
Walang bakas ng tatay ko o ng kotse niya.
577
00:38:25,845 --> 00:38:28,097
Ako 'yong unang naghanap sa kanya.
578
00:38:28,097 --> 00:38:30,057
Masama 'yong kutob ko.
579
00:38:30,641 --> 00:38:34,020
Pagdating ko
sa pinagdausan ng pagdiriwang,
580
00:38:34,520 --> 00:38:36,939
nakita ko agad 'yong kotse niya.
581
00:38:39,025 --> 00:38:40,067
{\an8}Pero wala siya.
582
00:38:40,067 --> 00:38:42,945
{\an8}Kaya no'ng nakita ko 'yon,
583
00:38:42,945 --> 00:38:45,281
di maganda 'yong kutob ko. May mali.
584
00:38:46,532 --> 00:38:48,451
Tinawagan ko si Elizabeth,
585
00:38:48,951 --> 00:38:51,162
isa siya sa mga trustee ng Ocampo.
586
00:38:51,162 --> 00:38:54,874
Sabi niya, "Kasama ng tatay mo
'yong mga opisyal ng gobyerno."
587
00:38:56,876 --> 00:38:59,962
Kasama si Octavio Ocampo,
deputy no'ng panahong 'yon,
588
00:39:00,588 --> 00:39:03,090
kasama si Konsehala Karina Alvarado.
589
00:39:04,216 --> 00:39:06,177
Tawagan ko raw si Karina.
590
00:39:06,719 --> 00:39:08,179
Kaya tinawagan ko siya.
591
00:39:08,179 --> 00:39:11,390
No'ng umalis daw sila,
nando'n pa 'yong tatay ko.
592
00:39:11,390 --> 00:39:12,516
KAINAN
593
00:39:12,516 --> 00:39:16,145
Kabadong-kabado at alalang-alala ko
buong araw na 'yon
594
00:39:16,145 --> 00:39:17,605
kakatawag sa tatay ko.
595
00:39:17,605 --> 00:39:20,483
Nagri-ring 'yong phone,
pero walang sumasagot.
596
00:39:21,776 --> 00:39:24,987
January 14 no'n,
597
00:39:25,529 --> 00:39:29,700
bandang 4:00 p.m., nang, sa wakas,
may sumagot sa phone ng tatay ko.
598
00:39:31,952 --> 00:39:32,870
Isang lalaki.
599
00:39:33,371 --> 00:39:37,083
Sabi niya naiwan ng tatay ko
'yong phone at tablet niya
600
00:39:37,083 --> 00:39:38,876
sa isang taco stand.
601
00:39:40,795 --> 00:39:43,089
Sinabi niya na inuwi niya 'yong phone.
602
00:39:44,340 --> 00:39:46,258
Di 'yon nalilimutan ng tatay ko,
603
00:39:46,258 --> 00:39:49,553
dahil panahon 'yon ng mga turista
at tinatawagan siya ro'n.
604
00:39:50,679 --> 00:39:52,515
Tinanong ko kung may alam siya.
605
00:39:52,515 --> 00:39:55,267
Di raw nila napansin
na umalis 'yong tatay ko.
606
00:40:07,571 --> 00:40:09,990
Umuwi ako at nando'n 'yong buong pamilya.
607
00:40:09,990 --> 00:40:11,242
Sinabi nila sa 'kin
608
00:40:12,410 --> 00:40:14,120
na di makita 'yong tatay ko.
609
00:40:18,332 --> 00:40:20,084
Sabi ko, "Hahanapin ko siya."
610
00:40:27,675 --> 00:40:30,845
Pumunta kami sa Attorney General's Office.
Maghintay raw muna kami
611
00:40:30,845 --> 00:40:32,221
bago kami magreport.
612
00:40:32,221 --> 00:40:34,974
Kaya kinabukasan na kami nagreport.
613
00:40:34,974 --> 00:40:37,059
PROSECUTOR'S OFFICE
614
00:40:40,563 --> 00:40:42,815
"Virtual kidnapping" daw 'yon.
615
00:40:42,815 --> 00:40:48,195
Ipinaliwanag nila na nangyayari 'yon
pag pinagbantaan ka sa telepono.
616
00:40:48,195 --> 00:40:51,740
Dinadala 'yong biktima sa isang lugar,
gaya ng hotel
617
00:40:51,740 --> 00:40:53,451
o siguro sa isang simbahan,
618
00:40:54,577 --> 00:40:56,620
at pupuwersahin 'yong pamilya ng biktima.
619
00:40:57,705 --> 00:40:59,832
Nasa kung saan lang daw siya.
620
00:41:01,041 --> 00:41:03,544
{\an8}Noong nagreport sila,
621
00:41:03,544 --> 00:41:06,797
{\an8}walang pakialam 'yong mga awtoridad,
622
00:41:07,423 --> 00:41:09,008
{\an8}parang minamaliit 'yong kaso.
623
00:41:09,008 --> 00:41:13,471
{\an8}Bukambibig nila na virtual kidnap 'yon,
na buhay siya, at umaaksiyon sila.
624
00:41:13,471 --> 00:41:17,725
Nakikita namin 'yong kawalan ng interes
ng mga awtoridad
625
00:41:17,725 --> 00:41:20,769
para di sila guluhin ng mga sindikato.
626
00:41:26,025 --> 00:41:28,277
Nagpaunlak ako ng panayam.
627
00:41:28,277 --> 00:41:30,279
May mga sinabi akong di maganda.
628
00:41:30,279 --> 00:41:32,740
Ipinaalam ko
'yong pagkawala ng kapatid ko,
629
00:41:32,740 --> 00:41:37,036
pati 'yong kapabayaan ng attorney general
sa di pag-aksiyon.
630
00:41:37,912 --> 00:41:40,998
Nasa front page 'yong balita.
631
00:41:40,998 --> 00:41:44,001
Editorial decision 'yon.
'Yon 'yong headline.
632
00:41:44,919 --> 00:41:47,880
Katuwang namin
'yong mga international organization
633
00:41:47,880 --> 00:41:49,548
sa pagpapakalat ng balita,
634
00:41:49,548 --> 00:41:52,927
at mapilit 'yong gobyerno
635
00:41:52,927 --> 00:41:54,845
na simulang hanapin si Homero.
636
00:41:54,845 --> 00:41:56,347
PROTEKSIYON SA MGA AKTIBISTA
637
00:41:56,347 --> 00:41:58,974
Mahalagang balita 'yon sa lahat ng aspeto.
638
00:41:58,974 --> 00:42:02,978
At saka January no'n,
at di pa nakakaalis 'yong mga paruparo.
639
00:42:07,650 --> 00:42:10,069
Inihayag ng Attorney General ng Michoacán
640
00:42:10,069 --> 00:42:13,739
ang pagkawala ng aktibistang
si Homero Gómez González.
641
00:42:13,739 --> 00:42:16,742
Hinikayat ng State Commission
for Human Rights ang awtoridad
642
00:42:16,742 --> 00:42:19,453
na paigtingin ang paghahanap kay Homero.
643
00:42:19,453 --> 00:42:21,455
Pagkatapos no'n, kumilos na ang lahat.
644
00:42:21,455 --> 00:42:24,124
Nakipag-ugnayan sa 'min 'yong kinauukulan,
645
00:42:24,708 --> 00:42:27,211
'yong mga kinatawan ng UN, 'yong media.
646
00:42:29,338 --> 00:42:32,800
Tinawagan ako ng mga tao at mga kaibigan.
647
00:42:32,800 --> 00:42:35,886
Alas-otso ng umaga kinabukasan,
648
00:42:35,886 --> 00:42:38,472
300 katao ang sumama para hanapin siya.
649
00:42:39,348 --> 00:42:44,019
Magkakaro'n ng isang team dito
at isang team sa kabila.
650
00:42:44,019 --> 00:42:46,855
At magtatapos tayo sa baba ng burol.
651
00:42:46,855 --> 00:42:49,191
Sana maging matagumpay tayo.
652
00:42:55,155 --> 00:42:56,532
Naghanap na kayo rito?
653
00:42:56,532 --> 00:42:57,449
Hindi pa.
654
00:42:58,117 --> 00:43:02,037
Sa butas na 'yon sa baba
namin natagpuan 'yong lalaking dinukot.
655
00:43:02,037 --> 00:43:04,206
Baka may tao ro'n.
656
00:43:04,206 --> 00:43:05,791
- Siguro.
- Baba pa.
657
00:43:08,544 --> 00:43:14,300
Boluntaryong sumama sa paghahanap
lahat ng tao na nasa mga pagtitipong 'yon.
658
00:43:14,300 --> 00:43:16,510
- May pasukan sa banda ro'n.
- Okay.
659
00:43:16,510 --> 00:43:19,221
Kahanga-hanga 'yon.
660
00:43:19,221 --> 00:43:22,474
Pagdating namin do'n,
hinihintay nila kami.
661
00:43:22,474 --> 00:43:24,768
Hinati-hati kami sa ilang grupo.
662
00:43:26,312 --> 00:43:30,524
Si Gómez González, chairman
ng board of directors ng El Rosario,
663
00:43:30,524 --> 00:43:33,819
lokasyon ng pinakamalaking
monarch butterfly sanctuary,
664
00:43:33,819 --> 00:43:37,406
ay huling nakita noong Lunes
matapos umalis sa isang pulong...
665
00:43:37,406 --> 00:43:41,327
Nawala siya sa Ocampo noong January 13.
666
00:43:43,078 --> 00:43:47,082
Wala pa ring indikasyon
ng kanyang kinaroroonan.
667
00:43:55,549 --> 00:43:58,927
Nagsimula kaming maghanap
sa lugar kung saan siya huling nakita.
668
00:44:00,846 --> 00:44:02,681
Mabusisi 'yong paghahanap.
669
00:44:02,681 --> 00:44:08,604
Mula ro'n, pinalawak pa namin
sa ibang lugar 'yong paghahanap.
670
00:44:28,457 --> 00:44:30,000
May tumawag sa 'kin.
671
00:44:31,877 --> 00:44:34,296
"Alam mo ba'ng nasa 'min 'yong asawa mo?"
672
00:44:36,131 --> 00:44:40,344
Tinawagan ako ni Rebeca at sinabing
may tumawag na humihingi ng ransom.
673
00:44:40,344 --> 00:44:41,845
Kako, "Gusto ko siyang makita."
674
00:44:41,845 --> 00:44:43,722
Nagpadala sila ng litrato
675
00:44:44,390 --> 00:44:46,100
na nakaluhod si Homero
676
00:44:46,850 --> 00:44:49,603
at may mga lalaki sa likod
na nakadamit-sundalo
677
00:44:49,603 --> 00:44:54,650
at nakatutok 'yong mga baril nila
sa ulo ni Homero.
678
00:44:54,650 --> 00:44:57,277
Sinabi nilang ayos lang si Homero,
na ibabalik nila siya.
679
00:44:57,277 --> 00:45:00,364
Dinukot daw nila siya
680
00:45:00,989 --> 00:45:03,117
para turuan siya ng leksiyon.
681
00:45:03,617 --> 00:45:08,580
Sinabi nila na pag nagbayad kami,
makakauwi na si Homero ng tanghali.
682
00:45:08,580 --> 00:45:12,167
Desperado na kami,
kaya naisip naming magbayad.
683
00:45:19,591 --> 00:45:21,510
Umalis 'yong nanay ko para magdeposito.
684
00:45:21,510 --> 00:45:24,221
Sa buong biyahe, panay ang tawag nila,
685
00:45:24,221 --> 00:45:27,891
sinasabing sinusundan nila siya,
686
00:45:27,891 --> 00:45:31,979
at pinipilit na ideposito 'yong pera
dahil minamanmanan nila kami.
687
00:45:34,440 --> 00:45:38,444
Humingi sila ng 100,000 piso,
pero 50,000 lang 'yong dineposito niya.
688
00:45:55,043 --> 00:45:57,588
Kinabukasan, tumawag ulit sila.
689
00:45:59,256 --> 00:46:03,093
Sinabi ni Tito Amado na tagpuin namin siya
sa prosecutor's office.
690
00:46:03,093 --> 00:46:04,428
Takot na takot kami.
691
00:46:04,428 --> 00:46:09,099
Tawag sila nang tawag
para sabihing sinusundan nila kami.
692
00:46:10,893 --> 00:46:13,604
Sabi ng prosecutor, "Wag kayong magbayad."
693
00:46:14,688 --> 00:46:16,774
Umiiyak ako, sabi ko,
694
00:46:17,274 --> 00:46:19,026
"Pero papatayin nila siya."
695
00:46:19,026 --> 00:46:23,030
Inilipat 'yong kaso
sa specialized kidnapping unit.
696
00:46:23,030 --> 00:46:28,368
{\an8}Sinimulan naming gumamit
ng mga phone tracking technique.
697
00:46:28,368 --> 00:46:34,958
'Yong mga natatanggap na tawag
ng pamilya ni Homero,
698
00:46:35,584 --> 00:46:38,712
galing sa isang kulungan sa Tamaulipas.
699
00:46:39,755 --> 00:46:43,801
Dalawang linggo na
mula nang dukutin si Homero Gómez.
700
00:46:43,801 --> 00:46:46,845
Sa kasamaang-palad, ang pamilya ni Homero
701
00:46:46,845 --> 00:46:50,307
ay naging biktima ng extortion
ng mga pekeng kidnapper.
702
00:46:50,307 --> 00:46:53,101
Walang indikasyon
sa kinaroroonan ng aktibista.
703
00:46:54,186 --> 00:46:59,107
Sarado na 'yong imbestigasyong 'yon,
at ipinasa na 'yon sa homicide unit,
704
00:46:59,107 --> 00:47:00,859
na kinabibilangan ko.
705
00:47:00,859 --> 00:47:04,863
Itinuloy namin 'yong imbestigasyon.
Pero isinantabi na 'yong kidnapping.
706
00:47:04,863 --> 00:47:09,076
{\an8}Naniniwala ako na mahahanap natin siya,
707
00:47:09,076 --> 00:47:11,912
{\an8}pero sana ay mahanap natin siya
nang buhay.
708
00:47:11,912 --> 00:47:15,874
Maselang sitwasyon ito.
Nakakalungkot at napakasakit.
709
00:47:16,375 --> 00:47:18,544
Anumang sabihin ng gobernador,
710
00:47:19,086 --> 00:47:22,339
kahit sabihin niya pang ibibigay niya
ang buhay niya para sa taong ito,
711
00:47:22,339 --> 00:47:24,383
ang katotohanan ay nawala siya.
712
00:47:24,383 --> 00:47:27,177
At ang katotohanang
'yong mga ilegal na sawmill
713
00:47:27,970 --> 00:47:30,097
ay nagpapatuloy pa rin sa Michoacán.
714
00:47:39,231 --> 00:47:44,236
May mga nagsasabi na alam nila
kung saan siya itinatago.
715
00:48:00,168 --> 00:48:02,880
Pinuntahan namin, pero wala kaming nakita.
716
00:48:02,880 --> 00:48:07,092
Tinanong sila ng mga pulis,
pero ayaw nilang magsalita.
717
00:48:07,092 --> 00:48:08,176
Natatakot sila.
718
00:48:12,014 --> 00:48:16,768
{\an8}Sa Michoacán, hawak na ng state police
ang seguridad sa Ocampo at Angangueo,
719
00:48:16,768 --> 00:48:19,855
{\an8}dahil 53 pulis
mula sa mga munisipalidad na 'yon
720
00:48:19,855 --> 00:48:23,358
{\an8}ang iniimbestigahan
sa pagkawala ni Homero Gómez,
721
00:48:23,358 --> 00:48:26,111
{\an8}aktibista para sa mga monarch butterfly.
722
00:48:26,904 --> 00:48:30,032
Ang municipal police
723
00:48:30,032 --> 00:48:33,869
ang dapat na namahala
sa seguridad sa karera ng mga kabayo.
724
00:48:34,620 --> 00:48:37,748
'Yong mga unang inimbestigahan
725
00:48:37,748 --> 00:48:40,375
ay 'yong municipal police force.
726
00:48:40,375 --> 00:48:43,837
Ang problema,
may mahabang kasaysayan dito sa Michoacán
727
00:48:44,963 --> 00:48:47,174
ng mga puwersahang pagkawala
728
00:48:47,174 --> 00:48:49,676
na municipal police ang responsable.
729
00:48:51,178 --> 00:48:54,723
{\an8}Ang Minister of Public Security
ng Michoacán
730
00:48:54,723 --> 00:48:59,353
{\an8}ay nagpahayag na lahat ng miyembro
ng municipal police sa Ocampo
731
00:48:59,353 --> 00:49:02,105
{\an8}ay inaresto para sa isang imbestigasyon
732
00:49:02,105 --> 00:49:04,149
{\an8}dahil sa diumano'y kaugnayan nila
733
00:49:04,149 --> 00:49:07,235
{\an8}sa mga sindikato.
734
00:49:15,160 --> 00:49:18,705
Karamihan sa kanila ay nagsabing
di sila naka-duty sa karera.
735
00:49:18,705 --> 00:49:21,208
'Yong tatlo o apat na pulis
na naka-duty sa karera
736
00:49:21,208 --> 00:49:24,127
ay nagsabing maaga silang umalis.
737
00:49:24,127 --> 00:49:27,047
{\an8}PINAHAHARAP ANG MGA PULIS SA HUSGADO
738
00:49:27,047 --> 00:49:29,967
{\an8}PATULOY NA NAWAWALA
739
00:49:29,967 --> 00:49:34,513
Kadalasan, pag nagsasagawa ng ganito
kalaking operasyon 'yong mga sindikato,
740
00:49:34,513 --> 00:49:36,348
nakikipagnegosasyon sila.
741
00:49:37,140 --> 00:49:39,977
Nakikipag-ugnayan sila
sa lokal na awtoridad.
742
00:49:41,311 --> 00:49:43,397
Una, dahil magre-react ang pamilya.
743
00:49:43,397 --> 00:49:47,192
Pangalawa, para masigurong
makukuha ng mga kidnaper ang biktima
744
00:49:47,192 --> 00:49:48,944
nang walang hahadlang na pulis.
745
00:49:51,488 --> 00:49:55,117
May 30 hanggang 45 minuto
746
00:49:55,117 --> 00:49:59,663
para makatakas 'yong mga kidnapper
o mga mamamatay-tao
747
00:49:59,663 --> 00:50:01,581
at makaiwas sa pagtugis.
748
00:50:02,499 --> 00:50:05,335
JANUARY 29, 2020
16 NA ARAW MULA NANG MAWALA SI HOMERO
749
00:50:05,335 --> 00:50:08,046
Pinatawag kami
sa Regional District Attorney.
750
00:50:08,046 --> 00:50:09,256
Pauwi na 'ko,
751
00:50:09,756 --> 00:50:10,674
nang biglang
752
00:50:11,216 --> 00:50:14,219
dinaanan ako
ng isang forensics patrol car.
753
00:50:16,805 --> 00:50:19,016
Kinuha't binuksan ko 'yong phone ko.
754
00:50:19,516 --> 00:50:21,309
Ang una kong nakita
755
00:50:22,185 --> 00:50:23,687
ay balita na nagsasabi
756
00:50:24,688 --> 00:50:27,107
na may natagpuang bangkay
757
00:50:27,774 --> 00:50:30,777
malapit sa lugar
kung saan nawala 'yong tatay ko.
758
00:50:31,778 --> 00:50:36,033
Noong January 29, 2020,
nakatanggap ako ng tawag,
759
00:50:36,033 --> 00:50:37,117
kung saan
760
00:50:37,868 --> 00:50:41,329
pinapupunta 'ko sa El Soldado,
761
00:50:42,998 --> 00:50:46,501
malapit sa kung saan
huling nakita si Homero.
762
00:50:47,544 --> 00:50:51,965
May nakita raw silang bangkay,
posibleng kay Homero.
763
00:50:51,965 --> 00:50:53,383
Pumunta 'kong mag-isa.
764
00:50:53,383 --> 00:50:56,011
Ayokong maalarma 'yong pamilya ko.
765
00:51:01,016 --> 00:51:02,851
Ang nangyari,
766
00:51:02,851 --> 00:51:08,106
pagdating ko, nando'n na
'yong mga pulis at mga imbestigador.
767
00:51:08,106 --> 00:51:10,650
Magbigay kayo ng daan.
768
00:51:13,612 --> 00:51:16,073
Pinayagan nila 'kong makalapit sa balon.
769
00:51:16,073 --> 00:51:20,160
Tinawag nilang "sisidlan ng tubig."
Malalim, higit anim na metro.
770
00:51:21,036 --> 00:51:24,122
{\an8}FORENSIC SERVICES
771
00:51:24,122 --> 00:51:25,624
Nakadapa siya.
772
00:51:27,542 --> 00:51:30,337
Hintayin daw namin 'yong koronel
773
00:51:30,337 --> 00:51:32,672
para makuha 'yong bangkay
774
00:51:32,672 --> 00:51:34,466
at matukoy ko kung sino.
775
00:51:40,263 --> 00:51:42,057
Natakot ako at nabahala.
776
00:51:42,057 --> 00:51:45,560
Nakaramdam ako ng lungkot,
galit, poot, maraming emosyon.
777
00:51:46,520 --> 00:51:49,523
Parang lumulutang 'yong katawan mo.
778
00:51:59,032 --> 00:52:01,952
Naisip kong baka siya 'yon
dahil sa pantalon niya.
779
00:52:03,036 --> 00:52:06,456
Naalala kong gano'n 'yong suot niya.
Sabi ko, "Siya 'yan."
780
00:52:06,456 --> 00:52:12,712
POLICE LINE, BAWAL TUMAWID
781
00:52:12,712 --> 00:52:15,924
Ayaw nila 'kong palapitin.
Tinanong nila 'ko kung siya 'yon
782
00:52:16,591 --> 00:52:17,843
at hinila 'ko palayo.
783
00:52:19,928 --> 00:52:22,514
Parang isang malakas na suntok.
784
00:52:22,514 --> 00:52:24,307
Hindi ko alam ang gagawin.
785
00:52:24,307 --> 00:52:27,727
Habang naglalakad ako palayo,
ang una kong naisip,
786
00:52:27,727 --> 00:52:30,147
"Pa'no ko sasabihin sa pamilya ko?"
787
00:52:35,777 --> 00:52:37,612
Tinawagan ako ni Amado.
788
00:52:38,113 --> 00:52:40,949
- Tinanong ko, "Sigurado ka ba?"
- Sabi niya, "Oo."
789
00:52:42,200 --> 00:52:44,035
Niyakap ko 'yong nanay ko.
790
00:52:45,704 --> 00:52:47,164
At sabi ko, "Ayun na."
791
00:52:54,838 --> 00:52:56,423
Sa sandaling 'yon,
792
00:52:57,007 --> 00:52:58,175
naintindihan niya.
793
00:53:13,815 --> 00:53:16,234
No'ng sinabi nila
na natagpuan nila siya sa balon,
794
00:53:18,195 --> 00:53:21,489
niyakap ko 'yong Bible
at sinabi ko, "Salamat."
795
00:53:26,786 --> 00:53:27,662
Kasi
796
00:53:28,163 --> 00:53:29,956
sinabi sa 'kin
797
00:53:30,624 --> 00:53:32,292
na maraming tao ang kinukuha
798
00:53:32,292 --> 00:53:34,044
at hindi na natatagpuan.
799
00:53:34,044 --> 00:53:36,421
Kahit 'yong mga katawan nila,
800
00:53:37,380 --> 00:53:39,758
patay man o buhay.
801
00:53:41,968 --> 00:53:43,386
Sabi ko sa Diyos no'n,
802
00:53:43,386 --> 00:53:46,890
"Salamat dahil binigyan Mo 'ko
ng katawang ililibing
803
00:53:46,890 --> 00:53:48,975
at pagdadalhan ng bulaklak."
804
00:53:53,355 --> 00:53:56,149
NATAGPUAN NA ANG BANGKAY NI HOMERO
805
00:53:56,149 --> 00:53:59,152
Nagpadala 'ko ng reporter
no'ng araw na 'yon.
806
00:53:59,152 --> 00:54:01,738
Kasama niya 'yong iba pang mga reporter.
807
00:54:02,239 --> 00:54:04,449
Bumalik siya no'ng umaga ding 'yon,
808
00:54:04,449 --> 00:54:09,621
dahil di namin alam kung paano
ibabalita nang maayos 'yong kaso.
809
00:54:09,621 --> 00:54:11,331
{\an8}NATAGPUAN NA ANG BANGKAY NI HOMERO
810
00:54:11,331 --> 00:54:13,124
NATAGPUANG PATAY SI HOMERO GÓMEZ
811
00:54:14,793 --> 00:54:19,422
May mga van na may mga armadong lalaki
ang nakabantay sa lugar.
812
00:54:21,216 --> 00:54:25,971
Para sa 'ming mga journalist sa Michoacán,
ngayon, higit kailanman,
813
00:54:25,971 --> 00:54:28,056
lugar ng katahimikan ang Michoacán
814
00:54:28,556 --> 00:54:33,061
dahil gumaganti 'yong mga sindikato
sa lugar na 'yon
815
00:54:33,645 --> 00:54:35,897
laban sa mga kasamahan namin.
816
00:54:35,897 --> 00:54:38,024
Wala silang sinasanto.
817
00:54:40,193 --> 00:54:43,321
{\an8}Matapos ang 16 na araw na paghahanap,
818
00:54:43,321 --> 00:54:46,574
{\an8}natagpuan ang bangkay
ng aktibistang si Homero Gómez.
819
00:54:46,574 --> 00:54:50,245
{\an8}Ayon sa mga environmental
at human rights advocate sa Mexico,
820
00:54:50,245 --> 00:54:52,247
{\an8}namumuhay sila sa panganib.
821
00:54:52,247 --> 00:54:56,167
Hindi lang kaming pamilya
ang nawalan ng mahal sa buhay.
822
00:54:56,167 --> 00:54:59,254
Ang buong mundo,
mga monarch butterfly, at mga gubat
823
00:54:59,254 --> 00:55:01,339
ay nawalan ng tagapagtanggol.
824
00:55:01,339 --> 00:55:04,634
{\an8}Dahil sa kanyang aktibismo,
maraming pagbabanta kay Homero Gómez.
825
00:55:04,634 --> 00:55:07,137
{\an8}Nawala siya noong January 13.
826
00:55:07,137 --> 00:55:10,682
Ang isa sa pinakasikat na species
ng Mexico, ang monarch butterfly,
827
00:55:10,682 --> 00:55:14,311
ay nawalan ng posibleng
pinakamahusay nitong tagapagtanggol.
828
00:55:14,311 --> 00:55:17,188
{\an8}Sa Michoacán, diumano'y pagkalunod
829
00:55:17,188 --> 00:55:22,277
{\an8}ang ikinamatay ng aktibista at
tagapagtanggol ng mga monarch butterfly.
830
00:55:22,277 --> 00:55:25,030
{\an8}Ayon sa Attorney General ng Michoacán,
831
00:55:25,030 --> 00:55:28,825
{\an8}natagpuan ang bangkay ni Homero Gómez
832
00:55:28,825 --> 00:55:32,412
{\an8}sa isang balon na ginagamit sa pagsasaka.
833
00:55:32,996 --> 00:55:38,168
Sa ngayon,
sa inisyal na pagsusuri sa katawan,
834
00:55:38,168 --> 00:55:42,130
{\an8}na may oras ng kamatayan
na nasa dalawa hanggang tatlong linggo,
835
00:55:42,130 --> 00:55:45,342
{\an8}walang nakitang
tinamong pinsala sa katawan.
836
00:55:45,342 --> 00:55:49,304
{\an8}Mayroong facial at nail cyanosis,
837
00:55:49,304 --> 00:55:52,640
{\an8}katangiang tipikal
sa pagkawala ng hangin sa pagkalunod.
838
00:55:53,141 --> 00:55:56,019
Sa ngalan ng Tanggapan
ng Attorney General...
839
00:55:56,019 --> 00:55:59,105
Nadismaya 'ko
sa sinabi ng attorney general.
840
00:55:59,939 --> 00:56:02,233
Sabi niya aksidente
'yong pagkamatay ng tatay ko
841
00:56:02,734 --> 00:56:04,652
at nalunod siya.
842
00:56:05,820 --> 00:56:07,030
Kung gano'n,
843
00:56:08,615 --> 00:56:11,451
paano mo ipapaliwanag
kung bakit 'yong tatay ko
844
00:56:12,077 --> 00:56:13,453
ay may mga sugat?
845
00:56:14,120 --> 00:56:16,664
Ayon sa ginawang autopsy,
846
00:56:16,664 --> 00:56:20,585
nagtamo siya ng trauma
847
00:56:21,169 --> 00:56:22,128
sa ulo.
848
00:56:22,128 --> 00:56:26,508
Ipinagpapalagay namin na 'yong trauma
sa ulo ay sanhi ng pagkahulog niya.
849
00:56:27,592 --> 00:56:29,260
Gayumpaman, sinisiguro ko
850
00:56:29,260 --> 00:56:32,180
na hindi 'yong trauma
'yong sanhi ng kamatayan.
851
00:56:33,348 --> 00:56:36,518
Sa ngayon, walang ebidensiya
852
00:56:36,518 --> 00:56:38,311
na 'yong pagkamatay niya
853
00:56:38,311 --> 00:56:40,939
ay sanhi ng karahasan.
854
00:56:41,523 --> 00:56:45,068
Ang pinakamatibay n'yong teorya sa ngayon
855
00:56:45,068 --> 00:56:48,238
ay nahulog si Homero noong January 13
856
00:56:48,238 --> 00:56:51,825
at lumutang-lutang 'yong katawan niya
hanggang January 29?
857
00:56:52,492 --> 00:56:53,451
Oo.
858
00:56:56,830 --> 00:57:00,458
JANUARY 13, 14, 15
859
00:57:00,458 --> 00:57:04,170
JANUARY 16, 17, 18
860
00:57:04,170 --> 00:57:08,716
JANUARY 19, 20, 21, 22
861
00:57:08,716 --> 00:57:15,598
JANUARY 23, 24, 25, 26
862
00:57:15,598 --> 00:57:17,392
JANUARY 27, 28
863
00:57:17,392 --> 00:57:20,353
Sa forensic na pananaw,
864
00:57:20,353 --> 00:57:23,314
malalaman mo kung ang isang tao ay pinatay
865
00:57:23,314 --> 00:57:25,483
o kung namatay sa pagkahulog.
866
00:57:25,984 --> 00:57:31,364
{\an8}Sa panahong 'yon, dapat may mga bakas na
ng pagkaagnas 'yong bangkay.
867
00:57:31,364 --> 00:57:34,617
Nakakakilabot na dapat 'yong itsura nito,
868
00:57:35,869 --> 00:57:37,245
luwa 'yong mga mata,
869
00:57:37,245 --> 00:57:39,706
nalalagas na buhok, naaagnas na balat,
870
00:57:40,415 --> 00:57:41,916
halos di na makikilala.
871
00:57:43,293 --> 00:57:46,921
Hindi nga siya mukhang nangulubot
o pumangit.
872
00:57:46,921 --> 00:57:49,007
Medyo nangulubot 'yong kamay niya,
873
00:57:49,007 --> 00:57:52,343
na parang nilubog 'yong kamay mo
sa malamig na tubig.
874
00:57:54,387 --> 00:57:58,516
Sabi ko itinapon lang siya ro'n
dahil mukha pa siyang maayos.
875
00:57:59,559 --> 00:58:01,352
Kahit 'yong suot niya, maayos.
876
00:58:01,352 --> 00:58:03,771
Mukhang malinis.
877
00:58:03,771 --> 00:58:06,149
Parang di man lang nagulo.
878
00:58:10,320 --> 00:58:14,240
Napakalamig do'n,
kung saan 'yong temperatura sa gabi,
879
00:58:14,240 --> 00:58:19,078
bumababa sa nagyeyelong temperatura,
lalo na pag winter.
880
00:58:19,078 --> 00:58:22,790
Nagsisimula nang maagnas 'yong katawan,
pero dahil sa klima,
881
00:58:22,790 --> 00:58:26,920
napreserba ito,
at di natuloy 'yong pagkaagnas.
882
00:58:29,339 --> 00:58:34,135
Ayon naman sa prosecution kung pa'no
natagpuan 'yong bangkay ni Homero,
883
00:58:34,135 --> 00:58:38,389
'yong report ng Forensic Medical Service
sa sanhi ng pagkamatay,
884
00:58:38,389 --> 00:58:40,850
nabanggit din 'yong bronchoaspiration.
885
00:58:40,850 --> 00:58:44,562
Ibinasura ng attorney general
na posibleng homicide 'yon.
886
00:58:44,562 --> 00:58:47,190
Nadismaya kami.
887
00:58:47,190 --> 00:58:49,609
Paanong ang pagkamatay ng isang tao
888
00:58:49,609 --> 00:58:52,695
na napakaimportante ay nauwi lang
sa apat na minutong briefing?
889
00:58:54,155 --> 00:58:57,492
Alam namin ang lahat,
kung pa'no namin siya natagpuan,
890
00:58:57,492 --> 00:59:00,370
at walang tumugma
sa sinabi ng attorney general.
891
00:59:00,912 --> 00:59:04,791
Marami sa 'min ang naniniwala
na hindi 'yon aksidente.
892
00:59:04,791 --> 00:59:07,252
Hindi 'yon aksidente. Murder 'yon.
893
00:59:07,794 --> 00:59:11,714
Sinasalungat ng lugar kung saan nakita
'yong bangkay ang anumang bersiyon.
894
00:59:11,714 --> 00:59:17,136
Sasabihin naming, "Hindi sila naghanap
kung saan huling nakita si Homero."
895
00:59:17,136 --> 00:59:20,139
'Yon ang pinakaimportanteng impormasyon
896
00:59:20,139 --> 00:59:22,225
para masabing,
897
00:59:22,767 --> 00:59:25,853
"Paano nangyaring
nando'n si Homero ng 16 na araw,
898
00:59:25,853 --> 00:59:27,772
at di sila nakapaghanap do'n?"
899
00:59:29,732 --> 00:59:32,777
'Yong balon kung saan siya natagpuan,
900
00:59:33,653 --> 00:59:36,114
{\an8}naghanap kami ro'n
ng kapatid niyang si Juan.
901
00:59:36,698 --> 00:59:37,824
At walang nandoon.
902
00:59:40,743 --> 00:59:47,000
Kung isasaalang-alang natin
'yong lugar at lagay ng panahon
903
00:59:47,000 --> 00:59:49,127
kung saan natagpuan 'yong bangkay,
904
00:59:49,627 --> 00:59:53,298
kahina-hinala na gano'n 'yong kondisyon
ng bangkay paglipas ng 15 araw.
905
00:59:53,298 --> 00:59:55,049
Sariwa pa 'yong bangkay.
906
00:59:55,049 --> 00:59:58,428
Hindi 'yon mapepreserba ng 15 araw
sa gano'ng kondisyon.
907
00:59:59,345 --> 01:00:00,805
Halos imposible 'yon.
908
01:00:00,805 --> 01:00:01,723
Kaya
909
01:00:02,432 --> 01:00:06,519
ipinahihiwatig ng lahat na nasa tubig siya
sa napakaiksing panahon.
910
01:00:06,519 --> 01:00:07,687
Napakaiksing panahon.
911
01:00:07,687 --> 01:00:09,314
Kaya iniisip namin na baka
912
01:00:09,856 --> 01:00:14,944
may bumihag sa kanya sa kung saan.
913
01:00:14,944 --> 01:00:19,240
At no'ng maramdaman nila 'yong pressure
mula sa gobyerno at sa publiko,
914
01:00:19,240 --> 01:00:21,951
itinapon siya ro'n para lituhin sila.
915
01:00:26,789 --> 01:00:28,875
Sinabi ng mga tao na sa balon
916
01:00:28,875 --> 01:00:32,795
kung saan natagpuan 'yong bangkay
ng tatay ko no'ng umagang 'yon,
917
01:00:32,795 --> 01:00:36,841
napapaligiran ng mga sasakyan 'yong balon.
918
01:00:37,592 --> 01:00:39,802
Na nagbagsak sila ng mga bagay do'n.
919
01:00:41,554 --> 01:00:43,890
No'ng 'yong mga taumbayan
920
01:00:43,890 --> 01:00:47,435
ay nagsabi sa pamilya
na bihag si Homero sa El Soldado,
921
01:00:47,435 --> 01:00:53,608
marahil dahil 'yong mga residente ro'n,
alam nila na may mga safe house do'n.
922
01:00:54,108 --> 01:00:58,154
Sa madaling salita,
dinudukot 'yong mga tao, at iniiwan do'n.
923
01:00:58,154 --> 01:01:02,158
At alam ng taumbayan
pag may pumapasok at lumalabas na bihag.
924
01:01:02,158 --> 01:01:04,786
Minsan, mga miyembro
ng mga kalabang kartel.
925
01:01:04,786 --> 01:01:08,206
Minsan naman, mga leader,
gaya sa kaso ni Homero.
926
01:01:08,206 --> 01:01:11,125
Minsan, mga kinidnap sila para sa ransom.
927
01:01:11,125 --> 01:01:13,961
At alam ng taumbayan kung sino-sino sila,
928
01:01:13,961 --> 01:01:16,673
kung ilan sila, kung nasaan sila.
929
01:01:16,673 --> 01:01:20,510
Kaya may impormasyon sila
sa kinaroroonan ni Homero,
930
01:01:20,510 --> 01:01:23,930
at di naghahanap dito 'yong mga awtoridad
kundi sa ibang lugar.
931
01:01:24,681 --> 01:01:26,307
Pero alam na alam nila.
932
01:01:27,684 --> 01:01:30,812
Bilang koronel, bilang forensic doctor,
933
01:01:31,312 --> 01:01:33,481
bilang scientist sa larangang ito,
934
01:01:34,232 --> 01:01:35,858
naging mahina 'yong imbestigasyon.
935
01:01:36,609 --> 01:01:40,822
Nag-uulat ang Tanggapan
ng Attorney General
936
01:01:40,822 --> 01:01:42,782
ayon sa mga datos
937
01:01:42,782 --> 01:01:45,410
na naberipika na. Maraming salamat.
938
01:01:46,744 --> 01:01:49,080
Kung hindi direktang sangkot,
939
01:01:49,664 --> 01:01:51,165
kasabwat sila sa pambabalewala.
940
01:01:51,165 --> 01:01:53,000
INTENTIONAL HOMICIDE SPECIALIZED UNIT
941
01:01:53,000 --> 01:01:56,212
Itinuturo ng lahat ng senyales
na sinadya 'yon.
942
01:01:56,713 --> 01:02:00,842
Pero para makumpirma 'yon,
kailangan pa ng masusing imbestigasyon.
943
01:02:00,842 --> 01:02:05,847
{\an8}Ang kasong ito ng pagkalunod
ay katulad sa ibang kaso ng mga aktibista.
944
01:02:06,514 --> 01:02:08,474
{\an8}Natagpuang patay si Abisai Pérez Romero
945
01:02:08,474 --> 01:02:10,893
{\an8}sa bayan ng Tula de Allende sa Hidalgo.
946
01:02:10,893 --> 01:02:13,396
{\an8}Dinokumento niya ang polusyon sa Tula.
947
01:02:13,396 --> 01:02:15,148
{\an8}Ayon sa autopsy,
948
01:02:15,148 --> 01:02:17,275
{\an8}walang bakas ng karahasan.
949
01:02:17,275 --> 01:02:22,113
{\an8}Sa Chiapas, ang environmentalist
at caretaker sa howler monkey reserve,
950
01:02:22,113 --> 01:02:25,908
{\an8}si José Luis Álvarez, ay natagpuang patay
sa Emiliano Zapata Highway,
951
01:02:25,908 --> 01:02:27,618
{\an8}malapit sa Calatrava.
952
01:02:27,618 --> 01:02:32,457
{\an8}Si Adán Vez Lira,
bantay ng kalikasan, ay pinatay.
953
01:02:32,457 --> 01:02:35,960
{\an8}Marami siyang ginawa
para protektahan 'yong mga ecosystem
954
01:02:35,960 --> 01:02:37,837
{\an8}sa central coast ng Veracruz.
955
01:02:37,837 --> 01:02:42,759
{\an8}Ikinalulungkot ng Human Rights Commission
ang pagpatay kay Margarito Díaz González,
956
01:02:42,759 --> 01:02:45,887
{\an8}bantay ng kalikasan at mga sagradong lugar
957
01:02:45,887 --> 01:02:47,597
{\an8}ng komunidad ng Wixárica.
958
01:02:47,597 --> 01:02:50,725
Pinatay nila si Samir Flores,
aktibistang Nahuatl sa Morelos,
959
01:02:50,725 --> 01:02:52,977
na tutol sa thermoelectric plant
sa Huexca.
960
01:02:52,977 --> 01:02:57,315
Hindi namatay si Samir.
Pinatay siya ng gobyerno!
961
01:02:57,315 --> 01:03:00,610
{\an8}Hinahayaan natin ang mga aktibista
962
01:03:00,610 --> 01:03:04,697
{\an8}na mapaslang
nang walang napaparusahan sa Mexico.
963
01:03:05,239 --> 01:03:06,657
{\an8}Ipinahayag ng attorney general
964
01:03:06,657 --> 01:03:09,744
{\an8}na natagpuang patay
ang aktibistang si Homero Gómez.
965
01:03:09,744 --> 01:03:13,748
{\an8}Ayon sa mga inisyal na ulat,
walang bakas ng karahasan.
966
01:03:13,748 --> 01:03:17,668
{\an8}Di isinasantabi ng attorney general
ang posibilidad ng pagkalunod.
967
01:03:24,675 --> 01:03:26,511
Binigay sa 'min 'yong mga gamit niya.
968
01:03:26,511 --> 01:03:29,388
May mga pera at dokumento
sa pantalon niya.
969
01:03:29,889 --> 01:03:35,311
Pero no'ng tanungin ko 'yong humahawak
sa kaso para sa susi ng kotse,
970
01:03:37,104 --> 01:03:38,689
wala raw siyang susi ng kotse.
971
01:03:38,689 --> 01:03:41,150
Tinanong ko,
"Bakit di n'yo inimbestigahan?
972
01:03:41,150 --> 01:03:45,822
Kinuha 'yong mga cellphone niya.
Malamang kinuha rin 'yong susi ng kotse."
973
01:03:45,822 --> 01:03:46,864
Nagalit ako.
974
01:03:49,033 --> 01:03:53,704
Lumipas ang mga araw, at sinabi nila,
"Nakita na namin 'yong susi ng kotse.
975
01:03:53,704 --> 01:03:55,998
Natabunan lang sila."
976
01:03:56,916 --> 01:03:59,919
Sa litrato ng mga ebidensiya,
tuyo 'yong mga susi,
977
01:04:00,461 --> 01:04:03,965
nahukay raw ng makina
nang walang dumi o mantsa.
978
01:04:04,465 --> 01:04:07,718
Ibinigay 'yong mga susi
kung paano sila natagpuan.
979
01:04:07,718 --> 01:04:13,099
Hindi sila pinakialaman,
dahil pag nangangalap ng ebidensiya,
980
01:04:13,099 --> 01:04:17,186
gumagamit ng guwantes
'yong mga forensic expert,
981
01:04:17,186 --> 01:04:20,106
sumusunod sa protocol
para maiwasan ang kontaminasyon.
982
01:04:24,861 --> 01:04:29,156
Tapos, pinabalik nila 'yong kotse,
nakalimutan daw kunan ng litrato.
983
01:04:29,156 --> 01:04:32,743
Binalik ko para makunan nila ng litrato
984
01:04:32,743 --> 01:04:35,037
para may pruweba
kung pa'no nila 'yon natagpuan.
985
01:04:35,621 --> 01:04:39,959
Hindi ko maintindihan, dahil
isang linggo ko nang ginagamit 'yong kotse
986
01:04:39,959 --> 01:04:42,962
para mag-ikot at ituloy 'yong paghahanap.
987
01:04:42,962 --> 01:04:46,883
Kinunan nila 'yong kotse
na parang kakakita lang nila rito.
988
01:04:47,425 --> 01:04:50,386
At 'yong mga litratong 'yon
ang ebidensiya nila.
989
01:04:51,554 --> 01:04:58,519
May nakakausap kaming source
sa Tanggapan ng Attorney General.
990
01:04:58,519 --> 01:05:04,483
Sa simula pa lang, nakakita na kami
ng mga pagmamanipula sa kaso ni Homero
991
01:05:04,483 --> 01:05:07,612
dahil may mga bagay
na di talaga kapani-paniwala.
992
01:05:07,612 --> 01:05:11,866
Gusto kong maimbestigahan
'yong mga politikong nakasama ng tatay ko.
993
01:05:13,993 --> 01:05:16,704
Sinabi nila sa 'min
na merong nagtabi ng iPad
994
01:05:16,704 --> 01:05:18,205
at telepono niya.
995
01:05:18,706 --> 01:05:20,791
Sabi namin, "Hawak nila, di ba?"
996
01:05:21,292 --> 01:05:24,128
'Yong taong may hawak ng telepono niya,
997
01:05:24,128 --> 01:05:26,797
may lakas pa ng loob na i-charge 'yon
998
01:05:26,797 --> 01:05:28,299
at sumagot ng tawag.
999
01:05:28,299 --> 01:05:32,219
Kaya nalaman ng prosecution
kung nasaan 'yong telepono.
1000
01:05:33,179 --> 01:05:38,017
Noong una, pinaghihinalaan namin
itong grupo ng mga politiko.
1001
01:05:38,768 --> 01:05:42,605
Malapit nilang kasamahan
'yong binatang may hawak sa mga gamit.
1002
01:05:43,105 --> 01:05:49,320
Sabi niya naiwan daw ng kapatid ko
'yong mga gamit niya,
1003
01:05:49,320 --> 01:05:52,281
at kinuha niya para hindi mawala.
1004
01:05:52,281 --> 01:05:55,368
Kinuha niya raw
dahil di niya na nakita 'yong kapatid ko.
1005
01:05:57,119 --> 01:05:59,497
Ako si Elizabeth Guzmán Vilchis.
1006
01:05:59,497 --> 01:06:01,791
Mula sa munisipalidad ng Ocampo.
1007
01:06:02,458 --> 01:06:04,418
Na-guilty ako at sinasabi ko sa sarili ko,
1008
01:06:04,418 --> 01:06:08,547
"Kung di mo siya tinawagan
para imbitahin, di sana siya pumunta,
1009
01:06:08,547 --> 01:06:10,591
at di nangyari ang lahat ng 'to."
1010
01:06:10,591 --> 01:06:13,594
Pero sa huli, di mo naman 'yon malalaman.
1011
01:06:15,429 --> 01:06:18,265
May ilang mga politikong naro'n.
1012
01:06:18,265 --> 01:06:20,434
Isa sa kanila si Karina Alvarado.
1013
01:06:20,935 --> 01:06:26,023
{\an8}Si Octavio Ocampo Córdoba,
na deputy no'ng panahong 'yon.
1014
01:06:26,023 --> 01:06:28,025
Ako si Octavio Ocampo.
1015
01:06:28,025 --> 01:06:32,321
{\an8}Nakilala ko siya sa serbisyo publiko.
1016
01:06:32,321 --> 01:06:35,366
{\an8}Politiko rin si Homero,
1017
01:06:35,366 --> 01:06:39,161
{\an8}bukod sa pagiging environmentalist
at tagapangalaga ng gubat.
1018
01:06:39,161 --> 01:06:43,040
Sikat na sikat 'yong mga karera ng kabayo.
1019
01:06:43,040 --> 01:06:45,751
Mga public event 'yon.
1020
01:06:46,711 --> 01:06:51,549
Nagkaro'n kami ng pagkakataon
na batiin siya sa event na 'yon.
1021
01:06:52,341 --> 01:06:54,927
Nagkamayan lang kami.
1022
01:06:54,927 --> 01:06:59,265
Umalis na 'ko
mga bandang alas-sais ng gabi.
1023
01:06:59,265 --> 01:07:00,766
Maliwanag pa nga no'n.
1024
01:07:01,976 --> 01:07:06,272
Nagpaalamanan kami.
Umuwi ako, at naiwan siya ro'n.
1025
01:07:08,190 --> 01:07:12,111
Saglit lang 'yong naging pagsasama namin,
1026
01:07:12,111 --> 01:07:15,156
ni hindi ko nga alam
1027
01:07:15,156 --> 01:07:17,992
na may kumuha ng mga gamit niya.
1028
01:07:25,124 --> 01:07:27,918
Mga dalawang oras namin
nakasama si Homero,
1029
01:07:27,918 --> 01:07:30,713
kasama 'yong iba pang mga nabanggit ko.
1030
01:07:32,339 --> 01:07:35,509
Una, nagsimulang kumanta
si Octavio Ocampo.
1031
01:07:35,509 --> 01:07:38,554
Hindi ko matandaan kung anong kanta 'yon.
1032
01:07:38,554 --> 01:07:41,140
Nagsayawan naman kami.
1033
01:07:41,140 --> 01:07:45,061
Pagkatapos, kumanta ng ibang kanta
sina Homero at Octavio.
1034
01:07:46,854 --> 01:07:49,482
Sa mga litrato, makikita n'yo
1035
01:07:49,482 --> 01:07:52,318
na hawak niya 'yong iPad at telepono niya.
1036
01:07:52,860 --> 01:07:55,237
Ni hindi niya 'yon nilapag para sumayaw.
1037
01:07:56,030 --> 01:08:00,743
Sabi ng mga kasamahan ko na umalis siya
o nalimutan niya 'yong mga gamit niya.
1038
01:08:01,410 --> 01:08:06,499
Ang weird no'n. Kung magkakasama tayo,
1039
01:08:06,499 --> 01:08:09,293
at nakita kong may naiwan ka,
1040
01:08:09,293 --> 01:08:11,337
ibibigay ko agad sa 'yo, di ba?
1041
01:08:11,337 --> 01:08:13,047
Bakit ko dadalhin 'yon?
1042
01:08:17,468 --> 01:08:19,595
Si Karina 'yong kumuha,
1043
01:08:19,595 --> 01:08:22,014
at ibinigay niya sa photographer niya.
1044
01:08:24,225 --> 01:08:26,185
May impormasyon kami tungkol do'n
1045
01:08:26,894 --> 01:08:32,066
pero hindi sapat
para magsagawa ng imbestigasyon.
1046
01:08:34,360 --> 01:08:36,737
Makalipas ang anim na buwan,
1047
01:08:36,737 --> 01:08:39,406
may nakita akong katrabaho
sa Attorney General's Office.
1048
01:08:39,406 --> 01:08:41,450
Nando'n din siya sa event.
1049
01:08:41,450 --> 01:08:44,620
Sabi niya, "Alam mo ba?
Pinatay 'yong photographer ni Karina
1050
01:08:44,620 --> 01:08:46,956
pagkatapos ng mga nangyari."
1051
01:08:47,998 --> 01:08:52,128
{\an8}ASSISTANT NI KARINA ALVARADO
1052
01:08:56,298 --> 01:08:59,969
Sinabi sa 'kin ng isang commander
ng investigation unit,
1053
01:08:59,969 --> 01:09:02,096
"May ipinagtataka kami.
1054
01:09:02,096 --> 01:09:06,308
Naghain ng writ of protection sina Karina
at Deputy Octavio. Bakit ikaw hindi?"
1055
01:09:06,308 --> 01:09:08,978
"Bakit ko gagawin 'yon?
Wala akong ginawang mali."
1056
01:09:08,978 --> 01:09:13,566
Abogado ako, at wala akong dahilan
para humingi ng proteksiyon,
1057
01:09:13,566 --> 01:09:17,820
dahil wala naman akong kinalaman dito.
1058
01:09:21,240 --> 01:09:25,286
Napag-alaman namin
na 'yong mga taong nakasama ni Homero
1059
01:09:25,286 --> 01:09:29,039
ay kumuha ng legal na proteksiyon
para di maimbestigahan.
1060
01:09:29,039 --> 01:09:32,293
Maaari n'yo bang ipaliwanag ang nangyari?
1061
01:09:32,293 --> 01:09:33,878
Karapatan nila 'yon.
1062
01:09:34,670 --> 01:09:39,508
At nirerespeto namin
ang desisyon ng mga awtoridad.
1063
01:09:41,844 --> 01:09:46,849
Hindi ako naghain ng writ of protection.
Wala akong dahilan para gawin 'yon.
1064
01:09:46,849 --> 01:09:48,726
Kahit ngayon, di ko kailangan.
1065
01:09:51,061 --> 01:09:53,898
Di ko maintindihan
kung bakit sila humingi ng proteksiyon
1066
01:09:53,898 --> 01:09:56,233
kung wala silang kinalaman do'n,
1067
01:09:56,233 --> 01:09:58,277
puwera na lang kung meron.
1068
01:09:58,277 --> 01:10:01,322
Masasabi kong imposible 'yon.
1069
01:10:01,322 --> 01:10:06,660
Itong kasamahan na nando'n,
mabuti siyang babae.
1070
01:10:07,453 --> 01:10:09,121
Wala siyang kinalaman dito.
1071
01:10:09,622 --> 01:10:11,540
'Yong isa pang kasamahan na nando'n,
1072
01:10:11,540 --> 01:10:15,419
di ko alam kung deputy siya noon o mayor,
1073
01:10:15,419 --> 01:10:19,089
mabuti siyang tao,
at walang lihim na motibo.
1074
01:10:19,089 --> 01:10:21,425
Sangkot man sila o hindi,
1075
01:10:21,425 --> 01:10:22,384
ibig kong sabihin,
1076
01:10:22,885 --> 01:10:24,094
'yon ay...
1077
01:10:25,554 --> 01:10:26,972
Di ko makukumpirma 'yon.
1078
01:10:26,972 --> 01:10:29,767
Pero kumbinsido ako
1079
01:10:30,976 --> 01:10:32,895
na wala silang kinalaman.
1080
01:10:32,895 --> 01:10:35,064
No'ng naging gobernador si Silvano,
1081
01:10:35,064 --> 01:10:37,441
deputy si Octavio Ocampo.
1082
01:10:37,441 --> 01:10:40,945
Sina Silvano, Octavio Ocampo,
at Karina Alvarado,
1083
01:10:40,945 --> 01:10:42,863
lagi silang magkakasama.
1084
01:10:44,657 --> 01:10:46,992
Bakit nasa kaibigan ni Karina
'yong gamit ni Homero?
1085
01:10:49,161 --> 01:10:52,665
Bakit naghain ng writ of protection
sina Karina at Octavio?
1086
01:10:53,165 --> 01:10:55,501
Hanggang ngayon, hindi sila mga suspek.
1087
01:10:58,337 --> 01:11:02,591
Gusto ko lang
na magbigay sila ng salaysay sa nangyari
1088
01:11:02,591 --> 01:11:05,552
dahil sila 'yong mga huling nakasama niya.
1089
01:11:05,552 --> 01:11:09,056
Hindi dahil sa inisip ko
o iniisip ko na guilty sila,
1090
01:11:09,056 --> 01:11:12,184
pero dahil naniniwala ako
1091
01:11:12,184 --> 01:11:15,145
na maaaring may impormasyon sila
na hahantong sa pag-aresto
1092
01:11:15,145 --> 01:11:17,773
ng mga taong gumawa nito.
1093
01:11:18,857 --> 01:11:24,196
Napakahalagang tao ni Homero
na tumutol sa ilegal na pagtotroso
1094
01:11:24,196 --> 01:11:27,533
na isa sa mga pangunahing sanhi
ng pagkasira ng gubat,
1095
01:11:27,533 --> 01:11:29,743
na tahanan ng mga monarch butterfly.
1096
01:11:29,743 --> 01:11:34,039
Ang simbolo ay itinatag
ng Free Trade Agreement noon...
1097
01:11:34,039 --> 01:11:35,374
Hindi 'yon aksidente.
1098
01:11:35,374 --> 01:11:38,085
Hindi lang siya gustong patayin,
1099
01:11:38,085 --> 01:11:40,546
{\an8}kundi gusto rin magpadala ng mensahe
1100
01:11:40,546 --> 01:11:42,464
{\an8}sa sinumang lider ng lipunan
1101
01:11:42,464 --> 01:11:46,593
{\an8}na mangangahas na protektahan
ang mga puno at mga komunidad.
1102
01:11:46,593 --> 01:11:48,512
Nabalitaan ko na 'yong attorney general
1103
01:11:48,512 --> 01:11:52,099
ay paiimbestigahan
sina Tito Amado at Tito Juan.
1104
01:11:52,099 --> 01:11:55,352
Kataka-taka raw
na alalang-alala sila sa kaso,
1105
01:11:55,352 --> 01:11:59,189
na maaaring sangkot sila.
Kaya iimbestigahan nila sila.
1106
01:11:59,189 --> 01:12:03,277
Madalas na sangkot sa panggigipit
ang Attorney General's Office ng Michoacán
1107
01:12:03,277 --> 01:12:06,238
laban sa mga kaanak ng pinatay na biktima
1108
01:12:06,238 --> 01:12:08,365
upang hadlangan
1109
01:12:08,365 --> 01:12:11,035
at pigilan silang mag-usisa.
1110
01:12:11,035 --> 01:12:12,828
Hindi ito ang unang beses
1111
01:12:12,828 --> 01:12:16,915
na ginawa ito
ng Attorney General ng Michoacán
1112
01:12:16,915 --> 01:12:19,960
na ibaling ang imbestigasyon
laban sa mga biktima
1113
01:12:19,960 --> 01:12:22,379
upang paatrasin sila
1114
01:12:22,379 --> 01:12:25,424
at matigil
'yong pagbabalita ng media sa kaso,
1115
01:12:25,424 --> 01:12:26,592
at sa huli,
1116
01:12:26,592 --> 01:12:29,970
mapigilan ang anumang panggigipit
sa mga awtoridad.
1117
01:12:34,308 --> 01:12:38,103
Nagpasya akong itigil
ang pag-iimbestiga dahil sa takot
1118
01:12:38,103 --> 01:12:41,148
dahil habang nagpapatuloy
'yong imbestigasyon,
1119
01:12:41,148 --> 01:12:43,317
di mo alam kung ano'ng mangyayari.
1120
01:12:43,317 --> 01:12:47,446
Laging nasa panganib 'yong pamilya mo.
1121
01:12:47,446 --> 01:12:49,698
Kaya naman, higit sa lahat,
1122
01:12:49,698 --> 01:12:53,118
nagpasya kaming wag nang humiling
ng imbestigasyon para sa katahimikan.
1123
01:13:02,544 --> 01:13:05,047
Gaya ng nakikita n'yo, may walong volumes.
1124
01:13:10,511 --> 01:13:16,725
Maaaring puro papel 'yong nakikita n'yo,
pero nandito 'yong mga ginawa namin.
1125
01:13:17,935 --> 01:13:20,229
At sa mga file na 'to,
1126
01:13:20,229 --> 01:13:21,563
walang
1127
01:13:22,439 --> 01:13:25,150
nagpapahiwatig na si Homero,
1128
01:13:25,901 --> 01:13:28,153
hanggang sa mga sandaling ito,
1129
01:13:28,153 --> 01:13:31,240
ay namatay sa isang marahas na kamatayan.
1130
01:13:32,908 --> 01:13:35,577
Hanggang ngayon, ang hawak lang namin
1131
01:13:35,577 --> 01:13:39,289
ay scientific evidence
na nagpapatunay na si Homero ay namatay
1132
01:13:39,289 --> 01:13:41,625
mula sa asphyxiation
dahil sa pagkakalubog.
1133
01:13:42,251 --> 01:13:43,794
Ibig sabihin nalunod siya.
1134
01:13:51,385 --> 01:13:53,512
'Yong bersiyon ng mga awtoridad,
1135
01:13:53,512 --> 01:13:55,514
hindi lang walang kabuluhan,
1136
01:13:55,514 --> 01:13:58,225
kundi nakakainsulto pa,
1137
01:13:58,225 --> 01:14:00,310
sa puntong hinahamak na
1138
01:14:01,270 --> 01:14:03,480
'yong kaalaman ng media,
1139
01:14:03,480 --> 01:14:06,024
ng mga mambabasa,
at 'yong mismong alaala ni Homero.
1140
01:14:09,820 --> 01:14:13,282
Ginagawa nila 'to para di maglabas
ng arrest warrant 'yong mga regional DA
1141
01:14:13,282 --> 01:14:15,117
laban sa mga illegal logger
1142
01:14:15,117 --> 01:14:18,537
at mapalaya 'yong mga hitman
at lider ng mga sindikato,
1143
01:14:18,537 --> 01:14:23,167
at maprotektahan 'yong state police
na nagbabantay sa mga convoy
1144
01:14:23,167 --> 01:14:25,294
ng mga ilegal na pinutol na kahoy.
1145
01:14:25,294 --> 01:14:28,797
Sangkot 'yong mga awtoridad.
1146
01:14:28,797 --> 01:14:32,426
Mga regional DA at state police
'yong tinutukoy natin.
1147
01:14:32,426 --> 01:14:35,804
At para mangyari 'yon,
siguradong may kasunduan
1148
01:14:35,804 --> 01:14:37,514
sa mga opisyal ng estado.
1149
01:14:38,474 --> 01:14:41,477
Wala akong ebidensiya,
pero wala akong pagdududa
1150
01:14:41,477 --> 01:14:45,272
na utos ng mga miyembro ng sindikato
'yong pagpatay kay Homero
1151
01:14:45,272 --> 01:14:48,358
dahil naaakit niya 'yong presensiya
ng mga federal authority
1152
01:14:48,358 --> 01:14:50,027
at atensiyon ng media
1153
01:14:50,027 --> 01:14:53,614
sa isang lugar na gusto nilang pagtaguan
ng mga ilegal na gawain nila
1154
01:14:53,614 --> 01:14:55,991
sa ilalim ng belo ng kadiliman.
1155
01:14:56,658 --> 01:14:59,369
Andrés, maaari mo bang sabihin
kung kilala n'yo
1156
01:14:59,369 --> 01:15:02,748
'yong mga taong ilegal na nagtotroso?
1157
01:15:06,543 --> 01:15:08,378
Hindi ko masasagot 'yan.
1158
01:15:09,171 --> 01:15:10,088
Hindi pwede.
1159
01:15:10,839 --> 01:15:15,427
Sa tingin mo ba, kapag sinagot mo,
ilalagay mo sa panganib 'yong buhay mo?
1160
01:15:16,762 --> 01:15:17,638
Oo.
1161
01:15:18,889 --> 01:15:21,350
Ang buhay ko at ng mga kasamahan ko.
1162
01:15:21,934 --> 01:15:24,520
Ang mga magtotroso, nagtatanim ng avocado,
1163
01:15:24,520 --> 01:15:27,940
at mga negosyo sa transportasyon,
hawak ng mga sindikato.
1164
01:15:27,940 --> 01:15:31,860
Dapat partehan sila ng kita ng taumbayan
1165
01:15:31,860 --> 01:15:34,947
para makapaghanapbuhay.
1166
01:15:34,947 --> 01:15:37,908
Pag may hindi sumunod
1167
01:15:37,908 --> 01:15:41,828
sa ginagawa nila magpahanggang ngayon,
may mamamatay.
1168
01:15:42,496 --> 01:15:45,374
Hindi lang sa estado,
kundi pati sa mga bayan.
1169
01:15:45,374 --> 01:15:48,710
Patuloy ang matinding karahasan sa Mexico.
1170
01:15:48,710 --> 01:15:52,589
Si Omar Colina Lanis,
secretary ng Ocampo, Michoacán,
1171
01:15:52,589 --> 01:15:54,716
{\an8}at ama niya ay patay sa pamamaril
1172
01:15:54,716 --> 01:15:56,260
{\an8}sa bayan ng Zitácuaro.
1173
01:15:56,260 --> 01:16:00,305
{\an8}Natagpuan ang mga bangkay nila sa loob
ng sasakyang may mga tama ng baril.
1174
01:16:00,305 --> 01:16:04,935
{\an8}Ang Attorney General ng Michoacán
ang nagsasagawa ng imbestigasyon sa kaso.
1175
01:16:07,479 --> 01:16:10,774
Sa kaso ng Biosphere Reserve,
1176
01:16:10,774 --> 01:16:14,152
at pagpatay kay Homero,
para 'yon butterfly effect.
1177
01:16:16,697 --> 01:16:19,741
Halimbawa, 'yong Super Bowl.
'Yong fan ng Super Bowl
1178
01:16:20,617 --> 01:16:23,245
ay bumili ng hot dog o hamburger,
1179
01:16:23,245 --> 01:16:24,621
na may avocado.
1180
01:16:29,793 --> 01:16:33,213
Para makarating sa US
'tong avocado na 'to,
1181
01:16:33,213 --> 01:16:39,344
dadaan ito sa mga pekeng customs control
na binabalewala ng mga awtoridad.
1182
01:16:43,390 --> 01:16:48,061
Galing sa Michoacán ang avocado na 'to,
sa mga lugar na kontrolado ng sindikato,
1183
01:16:48,061 --> 01:16:50,397
na, bago magkalakal ng avocado,
1184
01:16:50,397 --> 01:16:53,900
ay ilegal na namutol ng mahahalagang puno,
1185
01:16:53,900 --> 01:16:57,904
na ipinagtatanggol naman ng mga taumbayan.
1186
01:16:57,904 --> 01:17:00,157
Sa kasong ito, ni Homero.
1187
01:17:00,157 --> 01:17:03,452
Kailangan natin putulin 'yong kadena.
1188
01:17:04,119 --> 01:17:07,331
Hindi ko alam kung sa US o sa Mexico,
1189
01:17:07,331 --> 01:17:10,125
o sa pamamagitan ng mga federal authority.
1190
01:17:10,125 --> 01:17:12,210
May problema sa kung saan do'n.
1191
01:17:12,210 --> 01:17:15,255
Sa tingin ko
walang nangyayaring tama sa Michoacán.
1192
01:17:15,255 --> 01:17:17,758
O gaya ng laging sinasabi ng kakilala ko,
1193
01:17:17,758 --> 01:17:20,969
"Lahat ng maaaring maging problema
sa Michoacán, mas lumala pa."
1194
01:17:22,638 --> 01:17:26,391
Halos 70,000 ektarya ng gubat sa Michoacán
ang nakakalbo taon-taon.
1195
01:17:26,391 --> 01:17:29,728
Ikatlong bahagi no'n
ay nandito sa silangang Michoacán.
1196
01:17:30,228 --> 01:17:33,732
At nangyayari 'yon sa harap mismo namin.
1197
01:17:37,027 --> 01:17:40,781
Ang monarch butterfly, sikat sa orange,
black, at brown nitong pakpak,
1198
01:17:40,781 --> 01:17:42,616
ay idineklarang endangered noong July
1199
01:17:42,616 --> 01:17:45,285
ng International Union
of Conservation of Nature.
1200
01:17:48,246 --> 01:17:52,918
Apatnapung taon matapos ang isa
sa pinakamagandang pagkatuklas sa planeta,
1201
01:17:52,918 --> 01:17:56,630
nanganganib na ang paglalakbay
ng mga monarch butterfly.
1202
01:17:59,633 --> 01:18:02,010
Ang populasyon ng monarch butterfly
1203
01:18:02,010 --> 01:18:05,639
ay bumaba ng 22 hanggang 72 porsiyento
1204
01:18:05,639 --> 01:18:07,349
sa nakalipas na dekada.
1205
01:18:11,019 --> 01:18:13,939
Sinisisi ng mga siyentipiko
ang climate change,
1206
01:18:13,939 --> 01:18:16,775
mga pesticide, at ilegal na pagtotroso.
1207
01:18:26,034 --> 01:18:30,872
Totoo na posibleng maglaho ang
mga monarch butterfly, at di na bumalik.
1208
01:18:45,303 --> 01:18:46,805
Itutuloy namin ang laban.
1209
01:18:46,805 --> 01:18:49,349
Ang lamang namin
ay para makapunta sa reserve,
1210
01:18:49,850 --> 01:18:51,768
dadaan sila sa baryo.
1211
01:18:51,768 --> 01:18:56,106
Sa baryo, nagbabantay kami.
Kahit patayin kami, pipigilan namin sila.
1212
01:18:56,106 --> 01:18:58,734
Poprotektahan namin ang lugar na 'to.
1213
01:18:59,693 --> 01:19:01,987
Gaya ng pagpoprotekta dito ni Homero,
1214
01:19:01,987 --> 01:19:06,450
ipagpapatuloy namin ang sinimulan niya.
1215
01:19:06,450 --> 01:19:08,618
Para sa 'min bilang pamilya,
1216
01:19:09,119 --> 01:19:10,787
hindi ito isang aksidente.
1217
01:19:10,787 --> 01:19:13,206
Kanino kami lalapit
1218
01:19:13,957 --> 01:19:16,793
kung walang mga awtoridad
1219
01:19:17,294 --> 01:19:18,837
para sa mga ganitong kaso?
1220
01:19:31,808 --> 01:19:34,936
Pagdala namin kay Homero,
puno 'yong lugar ng mga tao,
1221
01:19:34,936 --> 01:19:38,398
mga kaibigan, kapamilya,
mga miyembro sa iba't ibang komunidad
1222
01:19:38,398 --> 01:19:39,900
na naghihintay sa kanya.
1223
01:19:44,529 --> 01:19:47,324
Nang makita kong papalapit na 'yong karo,
1224
01:19:47,324 --> 01:19:52,537
may naramdaman akong di ko maipaliwanag,
pero napuno ng luha 'yong mga mata ko.
1225
01:19:52,537 --> 01:19:55,707
At nalungkot ako
na nasa karo na 'yong tatay ko.
1226
01:20:06,384 --> 01:20:09,179
Plano ko sanang ihatid namin siya ng karo.
1227
01:20:10,388 --> 01:20:12,390
Pero ayaw ng taumbayan.
1228
01:20:13,767 --> 01:20:15,936
Gusto nilang buhatin 'yong kabaong.
1229
01:20:22,901 --> 01:20:26,947
At nagsimulang maglapitan 'yong mga tao,
1230
01:20:26,947 --> 01:20:29,241
pinalibutan namin siya.
1231
01:20:35,622 --> 01:20:37,165
Dinala siya sa huling pagkakataon
1232
01:20:37,165 --> 01:20:40,752
kung saan siya nilitratuhan
na may mga pakpak ng paruparo.
1233
01:20:40,752 --> 01:20:43,755
Nararamdaman namin! Nandito si Homero!
1234
01:20:43,755 --> 01:20:47,300
Dito, doon, poprotektahan tayo ni Homero!
1235
01:20:57,352 --> 01:20:58,562
Di ako makapaniwala.
1236
01:20:58,562 --> 01:21:02,315
Sa parehong lugar
kung saan ko siya kinunan ng litrato,
1237
01:21:02,315 --> 01:21:04,776
masayang-masaya
habang nakabuka 'yong mga palad,
1238
01:21:04,776 --> 01:21:06,862
nando'n na siya sa parehong lugar,
1239
01:21:06,862 --> 01:21:09,906
pero ibang-iba na.
1240
01:21:13,827 --> 01:21:18,248
Nagsikap siya na mapangalagaan
ang ating mga kagubatan.
1241
01:21:19,082 --> 01:21:21,918
Hindi kami napagod na hanapin siya.
1242
01:21:26,798 --> 01:21:29,426
Nais nating ipaalam sa pamilya niya
na di sila nag-iisa.
1243
01:21:29,426 --> 01:21:32,345
Nandito lahat ng kababayan niya.
1244
01:21:33,555 --> 01:21:34,973
Nandito tayong lahat.
1245
01:21:41,438 --> 01:21:42,898
Salamat sa inyong lahat.
1246
01:22:01,958 --> 01:22:02,959
Napakalungkot.
1247
01:22:04,878 --> 01:22:08,798
Alam ko, sa oras na 'yon,
kung gaano kami mangungulila sa kanya.
1248
01:22:12,594 --> 01:22:13,845
Napaiyak pa 'ko.
1249
01:23:00,058 --> 01:23:06,940
NOVEMBER 2, 2022
1250
01:23:23,665 --> 01:23:27,669
Pag Araw ng mga Patay,
pumupunta kami sa sementeryo
1251
01:23:27,669 --> 01:23:30,964
para maglagay ng korona sa puntod
1252
01:23:30,964 --> 01:23:35,051
at palamutian 'yong puntod
gamit 'yong mga bulaklak at iba pa.
1253
01:23:39,639 --> 01:23:42,225
{\an8}INA NI HOMERO
1254
01:23:54,404 --> 01:23:57,115
Magpasawalang-hanggan, Amen.
1255
01:23:57,115 --> 01:23:59,701
Maria, ina ng biyaya at ina ng awa...
1256
01:23:59,701 --> 01:24:02,495
Sa buhay at kamatayan,
ipanalangin mo kami.
1257
01:24:02,495 --> 01:24:04,414
Banal na Puso ni Hesus...
1258
01:24:04,414 --> 01:24:05,665
Nagtitiwala ako sa Iyo.
1259
01:24:06,791 --> 01:24:09,127
Sa mga paniniwalang Otomí at Mazahua,
1260
01:24:09,127 --> 01:24:11,713
ang mga paruparo ay mga kaluluwa ng patay.
1261
01:24:12,213 --> 01:24:16,051
Kalaunan, tinawag sila ni Homero
na "mga nobya ng araw."
1262
01:24:31,066 --> 01:24:33,359
Bumababa 'yong mga paruparo para uminom.
1263
01:24:34,110 --> 01:24:38,114
Pagkatapos,
maghahanap sila ng mga bulaklak.
1264
01:24:39,741 --> 01:24:42,952
Ang mga manlalakbay,
mga taga-ani, mga nobya ng araw...
1265
01:24:43,787 --> 01:24:45,330
Mga kaluluwa ng mga patay.
1266
01:24:47,749 --> 01:24:50,210
Bumabalik 'yong tatay ko
kasama ng mga paruparo.
1267
01:24:50,210 --> 01:24:55,131
Kaya gusto kong pumupunta sa santuwaryo
at mag-isang samahan 'yong mga paruparo.
1268
01:25:03,848 --> 01:25:05,683
Parang kasama ko siya ro'n.
1269
01:25:06,309 --> 01:25:09,437
At magkasama naming
pinagmamasdan 'yong paligid,
1270
01:25:09,437 --> 01:25:11,523
hinihintay na sikatan sila ng araw
1271
01:25:11,523 --> 01:25:14,609
at makita kung pa'no magliparan
'yong mga paruparo.
1272
01:25:24,661 --> 01:25:27,205
Naaalala ko 'yong mga sandaling 'yon
1273
01:25:27,205 --> 01:25:29,582
at kinakausap ko siya
na parang kasama ko siya
1274
01:25:29,582 --> 01:25:31,584
pero inaalala 'yong nakaraan.
1275
01:25:32,460 --> 01:25:33,503
Oxygen.
1276
01:25:33,503 --> 01:25:35,547
- Ano'ng hinihinga ng mga paruparo?
- Oxygen.
1277
01:25:35,547 --> 01:25:39,092
Tama. Kailangan 'yong mga puno
para mabuhay 'yong mga paruparo.
1278
01:25:39,092 --> 01:25:41,136
Saan dumadapo 'yong mga paruparo?
1279
01:25:44,931 --> 01:25:48,726
Minsan, tumatawa 'kong mag-isa
1280
01:25:48,726 --> 01:25:51,646
kasi pakiramdam ko
kausap ko 'yong tatay ko.
1281
01:25:55,859 --> 01:25:58,611
Lumilipad, lumilipad nang mataas.
1282
01:25:59,445 --> 01:26:00,405
Buong araw.
1283
01:26:06,369 --> 01:26:08,788
Di man ako ang maging
Tagapangalaga ng mga Monarch,
1284
01:26:08,788 --> 01:26:11,583
pero gusto kong sundan
'yong yapak ng tatay ko.
1285
01:26:11,583 --> 01:26:14,085
'Yon 'yong itinuro niya sa 'kin.
1286
01:26:14,085 --> 01:26:17,589
Gusto kong ipagpatuloy ang lahat ng ito,
1287
01:26:17,589 --> 01:26:19,048
di para pabayaan lang.
1288
01:26:19,048 --> 01:26:22,427
Para magpatuloy at lumawak pa
'yong sinimulan niya.
1289
01:26:24,929 --> 01:26:27,724
Di ako natatakot,
dahil lagi niyang sinasabi
1290
01:26:27,724 --> 01:26:30,059
na anumang gawin natin,
gawin nang walang takot.
1291
01:26:30,059 --> 01:26:32,145
Determinado akong gawin 'to.
1292
01:26:51,414 --> 01:26:55,251
NOONG 2022, ANG MGA NAGLALAKBAY
NA MONARCH BUTTERFLY
1293
01:26:55,251 --> 01:26:57,086
AY IDINEKLARA NANG ENDANGERED
1294
01:26:57,921 --> 01:27:01,549
NANANATILING BUKAS ANG IMBESTIGASYON
SA PAGKAMATAY NI HOMERO
1295
01:27:01,549 --> 01:27:04,969
NGUNIT WALA PANG MGA BAGONG IMPORMASYON
1296
01:27:06,221 --> 01:27:07,096
Salamat.
1297
01:27:08,806 --> 01:27:11,851
Tingnan natin
'yong mga impormasyong pipiliin n'yo.
1298
01:27:13,561 --> 01:27:20,068
TUMANGGING MAGBIGAY NG PANAYAM
SI KARINA ALVARADO
1299
01:27:20,068 --> 01:27:23,446
Nangako si Silvano,
pero hindi niya tinupad.
1300
01:27:23,446 --> 01:27:25,949
Hindi namin sila nakikita rito.
1301
01:27:25,949 --> 01:27:28,159
Sinisiguro naming
walang puputol ng mga puno.
1302
01:27:28,159 --> 01:27:30,495
SI SILVANO AUREOLES AY INIIMBESTIGAHAN
1303
01:27:30,495 --> 01:27:33,790
PARA SA PAGTANGGAP NG SUHOL,
PAGLULUSTAY, AT SINDIKATO
1304
01:27:39,462 --> 01:27:43,007
NOONG 2022, NAHALAL SI AMADO GÓMEZ
BILANG ALKALDE NG OCAMPO.
1305
01:27:43,007 --> 01:27:46,678
PINOPROTEKTAHAN SI AMADO
DAHIL SA MGA BANTA LABAN SA KANYA
1306
01:27:51,891 --> 01:27:56,312
MEXICO ANG ISA SA PINAKADELIKADONG BANSA
PARA SA MGA ENVIRONMENTAL ACTIVIST
1307
01:27:56,312 --> 01:27:59,816
KARAMIHAN SA MGA HOMICIDE
AY HINDI NAPAPARUSAHAN
1308
01:30:53,489 --> 01:30:59,203
Nagsalin ng Subtitle: Jayran Kempiz